Kurte
Ev gotar, beşa heştem a rêzeya “Rêwîtiya Zanistê”, pêşketina zanist û teknolojiyê ji nîveka sedsala 20an heta îro dinirxîne. Gotar bi bingehên teorîk ên şoreşa dîjîtal dest pê dike, wek xebatên Alan Turing û Claude Shannon, û paşê pêşketina tranzîstor, çerxên entegre, komputerên kesane û înternetê vedikole. Beşên paşîn li ser hişmendiya çêkirî û fêrbûna kûr, biyoteknolojiya nûjen û teknîka CRISPR, hevkariya zanistî ya navneteweyî û pirsgirêkên exlaqî û civakî yên serdema dîjîtal disekinin. Gotar nîşan dide ku taybetmendiya sereke ya vê serdemê ew e ku agahî bi xwe bûye çavkaniyeke aborî, zanistî û siyasî. Lêbelê ev pêşketin bi xwe re pirsgirêkên nû jî anîne, wek belavbûna agahiyên şaş, parastina nepeniyê û newekheviya dîjîtal. Encam ew e ku şoreşa dîjîtal ne tenê guhertineke teknîkî ye, lê guhertineke bingehîn e di awayê hilberandin û parvekirina zanînê de.

Peyvên sereke: şoreşa dîjîtal, teoriya agahiyê, tranzîstor, înternet, hişmendiya çêkirî, CRISPR, exlaqa zanistê

1. Destpêk

Di beşên berê yên vê rêzeyê de rêwîtiya zanistê ji serdemên kevn heta şoreşa pîşesaziyê û fîzîka sedsala 20an hat şopandin. Ev beş li ser qonaxeke nû disekine: serdema ku tê de agahî, ne tenê enerjî û madde, bû navenda hilberîn û zanînê. Civaknas Manuel Castells ji vê serdemê re “civaka torê” dibêje, ji ber ku têkiliyên aborî, civakî û çandî bi giranî bi riya torên dîjîtal tên organîzekirin (Castells, 1996).

Armanca vê gotarê ew e ku qonaxên sereke yên vê veguherînê bi awayekî kronolojîk pêşkêş bike û bandorên wê yên li ser zanistê bi xwe binirxîne.

2. Bingehên Teorîk

2.1. Turing û têgeha hesabkirinê

Matematîkzanê Îngilîz Alan Turing di sala 1936an de modeleke razber a makîneyeke hesabkirinê pêşkêş kir, ku îro bi navê “makîneya Turing” tê naskirin. Vê modelê nîşan da ku makîneyeke giştî dikare her hesabkirinê ku bi algorîtmayekê tê îfadekirin pêk bîne. Di sala 1950an de Turing di gotara xwe ya “Computing Machinery and Intelligence” de pirsa “Gelo makîne dikarin bifikirin?” pêşniyar kir û testeke ku paşê navê wî lê hat kirin pêşniyar kir (Turing, 1950).

2.2. Shannon û teoriya agahiyê

Endezyar û matematîkzanê Amerîkî Claude Shannon di sala 1948an de gotara “A Mathematical Theory of Communication” weşand. Shannon agahî bi yekeya “bît” (reqema binarî) pîvand û nîşan da ku her kanaleke ragihandinê xwedî kapasîteyeke herî zêde ye. Ev teorî bû bingeha hemû teknolojiyên ragihandina dîjîtal, ji têlefonên desta heta înternetê (Shannon, 1948).

3. Ji Lambeyan ber bi Mîkroçîpan ve

Komputerên elektronîk ên pêşîn, wek ENIAC (1945), bi hezaran lambeyên valahiyê dixebitîn, odeyên mezin dagirtibûn û gelek elektrîk dixwarin. Di sala 1947an de li Bell Labs John Bardeen, Walter Brattain û William Shockley tranzîstor îcad kirin; ji bo vê xebatê di sala 1956an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirtin. Tranzîstor ji lambeyan biçûktir, bawerbartir û erzantir bû.

Di dawiya salên 1950an de Jack Kilby (Texas Instruments) û Robert Noyce (Fairchild) bi serbixwe çerxa entegre pêş xistin: gelek tranzîstor li ser parçeyeke yekane ya nîvgihandî. Di sala 1965an de Gordon Moore texmîn kir ku hejmara tranzîstoran li ser çîpekê her sal dê nêzî du qat bibe; di sala 1975an de wî ev texmîn guhert û got ku ev her du salan carekê dibe. Ev texmîn, ku bi navê “qanûna Moore” tê naskirin, ne qanûneke xwezayî ye, lê ji bo çend dehsalan wekî armanceke pîşesaziyê rast derket (Isaacson, 2014).

Bi mîkroprosesorê (Intel 4004, 1971) re hemû yekeya hesabkirinê li ser çîpekê cih girt. Ev yek rê li ber komputerên kesane vekir, ku di salên 1970 û 1980yan de ketin mal û ofîsan.

4. Înternet û Tora Cîhanî

Bingeha înternetê ARPANET bû, ku di sala 1969an de bi piştgiriya Wezareta Parastinê ya Amerîkayê dest bi kar kir. Di salên 1970yan de Vinton Cerf û Robert Kahn protokolên TCP/IP pêş xistin, ku rê dan torên cuda bi hev re biaxivin. Di sala 1989an de Tim Berners-Lee li CERNê pêşniyara “World Wide Web” (Tora Cîhanî) kir; ev pergala rûpelên bi hev ve girêdayî di salên 1990î de înternet ji bo raya giştî gihîştbar kir (Berners-Lee, 1999).

Ji bo zanistê, înternetê guhertineke mezin çêkir. Gotarên zanistî niha di nav çend rojan de li seranserê cîhanê tên xwendin, daneyên ceribandinan tên parvekirin û zanyarên ji welatên cuda bêyî hevdîtina fîzîkî bi hev re dixebitin.

5. Hişmendiya Çêkirî û Fêrbûna Makîneyê

Têgeha “hişmendiya çêkirî” di sala 1956an de di konferansa Dartmouthê de hat bikaranîn. Di dehsalên pêşîn de hêviyên mezin hebûn, lê pêşketin hêdî bû û çend serdemên bi navê “zivistana AI” derbas bûn. Ji salên 2010an û pê ve, bi saya daneyên mezin, hêza hesabkirinê ya GPUyan û rêbazên nû yên torên neuralî, “fêrbûna kûr” serkeftinên girîng bi dest xistin (LeCun, Bengio, & Hinton, 2015).

Mînakên girîng ev in: naskirina wêneyan, wergera makîneyî, lîstikên wek go (AlphaGo, 2016) û pêşbînîkirina avahiya proteînan bi pergala AlphaFold. Di salên 2020an de modelên mezin ên zimanî ketin jiyana rojane. Ev pergal amûrên bihêz in, lê di heman demê de pirsên li ser rastbûn, şefafî û berpirsiyariyê jî derdixin holê (Russell & Norvig, 2020).

6. Biyoteknolojî û Genetîka Nûjen

Di sala 2003an de Projeya Genoma Mirovî hat temamkirin û rêza piraniya DNAya mirovî hat xwendin. Ev xebat bi saya hevkariya navneteweyî û teknolojiyên hesabkirinê gengaz bû; qada “biyoenformatîkê” ji vê pêwîstiyê çêbû.

Di sala 2012an de Jennifer Doudna, Emmanuelle Charpentier û hevkarên wan nîşan dan ku pergala CRISPR-Cas9 dikare wekî amûreke rast ji bo guhertina DNAyê were bikaranîn (Jinek û yd., 2012). Ji bo vê xebatê Doudna û Charpentier di sala 2020an de Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirtin. CRISPR îro di lêkolînên nexweşiyên genetîkî, çandiniyê û biyolojiya bingehîn de tê bikaranîn. Lêbelê guhertina genetîkî ya embriyoyên mirovî bi giranî tê rexnekirin û di gelek welatan de qedexe ye.

Di warê girêdana mejî û makîneyê de jî lêkolîn didomin. Hin pergal alîkariya nexweşên felcî dikin ku bi ramana xwe amûran bi rê ve bibin. Lêbelê ev teknolojî hîna di qonaxa ceribandinê de ne û ne berbelav in.

7. Pirsgirêkên Civakî û Exlaqî

• Agahiyên şaş: Leza belavbûna agahiyan di medyaya civakî de rê dide ku agahiyên nerast jî bi lez belav bibin. Ev yek ji bo baweriya bi zanistê pirsgirêkeke girîng e.
• Nepenî: Berhevkirina daneyên kesane ji aliyê şirket û dewletan ve pirsên li ser mafên bingehîn derdixe holê.
• Newekheviya dîjîtal: Gihîştina înternetê û teknolojiyê li herêmên cuda yên cîhanê hîna ne wekhev e.
• Kar û otomasyon: Otomasyon dikare hin karan ji holê rake û karên nû biafirîne; bandora wê ya giştî hîna tê nîqaşkirin.

8. Asoyên Nû

Hin qadên ku di dehsalên pêş de dibe ku girîng bibin ev in: komputerên kuantûmî, ku li ser bingeha prensîbên mekanîka kuantûmî dixebitin û dikarin hin pirsgirêkên taybet zûtir çareser bikin; lêgerîna fezayê; û zanistên mejî yên ku li ser xwezaya hişmendiyê lêkolîn dikin. Di hemû van qadan de jî hevkariya navneteweyî û jêrxaneya dîjîtal rolek navendî dilîzin.

9. Encam

Şoreşa dîjîtal di nav kêmtirî heftê salan de awayê hilberandin, parvekirin û bikaranîna zanînê guhert. Ji makîneya razber a Turing heta modelên hişmendiya çêkirî yên îroyîn, agahî bû çavkaniyeke navendî. Ev pêşketin derfetên mezin ji bo zanistê vekirin, lê berpirsiyariyên nû jî anîn. Pirsa ku di destpêka rêwîtiya zanistê de hebû, ango meraqa mirov a li ser “çima?”, hîna jî motora vê rêwîtiyê ye.

Çavkanî

• Berners-Lee, T. (1999). Weaving the Web. HarperCollins.
• Castells, M. (1996). The rise of the network society. Blackwell.
• Isaacson, W. (2014). The innovators: How a group of hackers, geniuses, and geeks created the digital revolution. Simon & Schuster.
• Jinek, M., Chylinski, K., Fonfara, I., Hauer, M., Doudna, J. A., & Charpentier, E. (2012). A programmable dual-RNA–guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity. Science, 337(6096), 816–821.
• LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436–444.
• Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial intelligence: A modern approach (4th ed.). Pearson.
• Shannon, C. E. (1948). A mathematical theory of communication. Bell System Technical Journal, 27(3), 379–423.
• Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433–460.