Kurte
Avahîsaziya mînîmalîst nêzîkatiyeke sêwiranê ye ku li ser sadehî, kêmkirina xemlan, fonksiyonelî, materyalên zelal û bikaranîna cihê vala û ronahiyê disekine. Ev gotar koka dîrokî û felsefî ya vê nêzîkatiyê, prensîbên wê yên sereke, mînakên wê yên girîng û rexneyên li ser wê dinirxîne. Pêşî bandora modernîzma destpêka sedsala 20an, bi taybetî ramanên Adolf Loos, tevgera Bauhausê û xebatên Ludwig Mies van der Rohe, tên ravekirin. Paşê bandora kevneşopiya avahîsaziya Japonî û hunera mînîmalîst a salên 1960an tê nîqaşkirin. Gotar herwiha avahîsazên hemdem ên wek Tadao Ando, John Pawson û Peter Zumthor dide nasîn. Di beşa rexneyê de nêrînên Robert Venturi û pirsên li ser lêçûn, germahî û guncaniya çandî tên nirxandin. Encam ew e ku mînîmalîzm ne tenê şêwazeke estetîk e, lê helwesteke li hember cih, madde û jiyanê ye; lêbelê, ew ne çareseriyeke gerdûnî ye û divê bi şert û mercên avhewayî, aborî û çandî re li hev were.

Peyvên sereke: avahîsaziya mînîmalîst, modernîzm, Mies van der Rohe, Bauhaus, Tadao Ando, sadehî, cihê vala

1. Destpêk

Di jiyana nûjen de gelek kes xwe di nav qelebalixa tiştan, agahiyan û deng de dibînin. Di vê rewşê de, avahîsaziya mînîmalîst ji bo gelekan wekî alternatîfeke aram xuya dike: cihên vekirî, dîwarên sade, ronahiya xwezayî û kêmbûna tiştên nehewce. Lêbelê, mînîmalîzm di avahîsaziyê de ne tenê meyleke nû ya dekorasyonê ye; ew xwedî dîrokeke dirêj û bingeheke felsefî ye.

Ev gotar hewl dide ku avahîsaziya mînîmalîst bi awayekî akademîk binirxîne: koka wê ya dîrokî, prensîbên wê, mînakên wê yên sereke û rexneyên li ser wê. Armanc ew e ku were nîşandan ka çima ev nêzîkatî ewqas bi bandor bûye û sînorên wê çi ne.

2. Koka Dîrokî

2.1. Modernîzm û rexneya xemlê

Di dawiya sedsala 19an de, avahîsaziya Ewropî bi giranî bi xemlên dewlemend ên ku ji şêwazên dîrokî dihatin wergirtin dihat naskirin. Di destpêka sedsala 20an de, gelek avahîsazan dest bi rexnekirina vê kevneşopiyê kirin. Avahîsazê Awusturyayî Adolf Loos di gotara xwe ya navdar a bi navê “Ornament und Verbrechen” (Xemil û Tawan) de, ku di sala 1908an de wekî konferansê hat pêşkêşkirin û paşê hat weşandin, îddîa kir ku xemla bêhewce windakirina ked, madde û pereyan e û bi pêşketina çandî re li hev nake (Loos, 1998).

Avahîsazê Swîsrî-Fransî Le Corbusier jî di pirtûka xwe ya Vers une architecture (1923) de xanî wekî “makîneyeke ji bo jiyînê” pênase kir û li ser fonksiyon, geometriya sade û materyalên nûjen ên wek beton û pola rawestiya (Le Corbusier, 1927). Villa Savoye (1931), ku li nêzî Parîsê ye, mînakeke navdar a vê nêzîkatiyê ye.

2.2. Bauhaus

Dibistana Bauhausê, ku di sala 1919an de ji aliyê Walter Gropius ve li Weimarê ya Almanyayê hat damezrandin, hewl da ku huner, hunerên destî û pîşesaziyê bike yek. Sêwiranên Bauhausê bi formên geometrîk ên sade, bi kêmbûna xemlê û bi girîngiya fonksiyonê dihatin naskirin. Dibistan di sala 1933an de, di bin zexta rejîma Nazî de, hat girtin, lê gelek mamoste û xwendekarên wê çûn welatên din û ramanên wê li cîhanê belav kirin (Frampton, 2007).

2.3. Mies van der Rohe û “kêmtir bêtir e”

Ludwig Mies van der Rohe, ku demekê rêvebirê dawî yê Bauhausê bû, bi gelemperî bi gotina “less is more” (kêmtir bêtir e) tê naskirin. Divê were gotin ku ev gotin ne ji aliyê wî ve hatiye afirandin; ew berê di helbesteke helbestvanê Îngilîz Robert Browning (1855) de derbas dibe, lê Mies ew kir dirûşma avahîsaziya modernîst (Schulze & Windhorst, 2012).

Berhemên Mies ên wek Pavyona Barcelonayê (1929), Mala Farnsworth (1951) li nêzî Chicagoyê û Avahiya Seagram (1958) li New Yorkê, bi dîwarên camê, bi stûnên pola yên zirav û bi cihên vekirî, mînakên bingehîn ên sadehiya avahîsaziyê ne.

3. Bandora Kevneşopiya Japonî

Avahîsaziya mînîmalîst ne tenê ji Ewropayê bandor bûye. Avahîsaziya kevneşopî ya Japonî, bi taybetî ya ku bi Bûdîzma Zen ve girêdayî ye, bi cihên vala, materyalên xwezayî yên wek dar û kaxez, û têkiliya nêzîk a di navbera hundir û derve de tê naskirin. Villaya Împeratorî ya Katsura li Kyotoyê ji aliyê gelek avahîsazên modernîst ve, wek Bruno Taut û Walter Gropius, wekî mînakeke sadehiya bêkêmasî hat pesindan.

Nivîskarê Japonî Jun’ichirō Tanizaki di gotara xwe ya bi navê In’ei raisan (Pesna Siyan) de nîşan dide ka estetîka Japonî çawa ne tenê li ser ronahiyê, lê li ser siya, nîv-tarî û bêdengiyê jî disekine (Tanizaki, 1977). Ev nêrîn bandor li ser gelek avahîsazên mînîmalîst ên hemdem kiriye.

4. Hunera Mînîmalîst a Salên 1960an

Têgeha “mînîmalîzm” bi xwe di salên 1960an de, ne di avahîsaziyê de, lê di hunerên dîtbarî de, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, belav bû. Hunermendên wek Donald Judd, Dan Flavin, Carl Andre û Agnes Martin berhemên ku ji formên geometrîk ên sade, ji materyalên pîşesaziyê û ji dubarekirinê pêk dihatin, afirandin. Armanca wan ew bû ku berhema hunerî ne wekî temsîla tiştekî din, lê wekî tiştekî ku bi xwe heye were dîtin.

Ev tevgera hunerî bandoreke girîng li ser avahîsaziyê kir. Donald Judd bi xwe jî li bajarê Marfa yê Texasê avahiyên kevn ên leşkerî veguherandin cihên pêşangehê û jiyînê, û bi vî awayî pirek di navbera hunera mînîmalîst û avahîsaziyê de ava kir. Ji salên 1980 û 1990an û pê ve, rexnegiran têgeha “avahîsaziya mînîmalîst” bi berfirehî ji bo avahiyên ku bi sadehiyeke radîkal tên naskirin bi kar anîn (Bertoni, 2002).

5. Mînîmalîzm wekî Şêwaza Jiyanê

Di salên dawî de, mînîmalîzm ji avahîsazî û hunerê derketiye û bûye şêwazeke jiyanê ya populer. Pirtûk, bernameyên televizyonê û hesabên medyaya civakî mirovan teşwîq dikin ku tiştên xwe kêm bikin, malên xwe rêkûpêk bikin û “bi kêmtir” bijîn. Ev meyl bi rexneyên li ser xerckirina zêde û bi nîgeraniyên ekolojîk ve girêdayî ye.

Lêbelê, divê cudahiyek di navbera mînîmalîzma avahîsaziyê û vê meyla şêwaza jiyanê de were kirin. Avahîsaziya mînîmalîst li ser têkiliya di navbera cih, madde, ronahî û laşê mirov de disekine; meyla şêwaza jiyanê bêtir li ser hejmara tiştên ku mirov xwedî dikin disekine. Herwiha, hin rexnegir destnîşan dikin ku “mînîmalîzma bazarê” bi xwe bûye kategoriyeke nû ya xerckirinê, ku tê de berhemên “sade” bi bihayên bilind tên firotin.

6. Prensîbên Sereke

• Sadehî: Rakirina hûrguliyên tevlihev û xemlên bêhewce. Her hêmaneke sêwiranê divê armancekê pêk bîne.
• Fonksiyonelî: Cih li gorî karanîna xwe tên sêwirandin; forma avahiyê divê fonksiyona wê nîşan bide.
• Rastiya materyalan: Materyal, wek beton, kevir, dar, cam û pola, bi gelemperî bi rengê xwe yê xwezayî tên nîşandan, ne bi boyax an xemlê tên veşartin.
• Cihê vala: Cihê vala ne “cihekî winda” ye, lê hêmaneke sêwiranê ye ku dihêle avahî “nefes bigire”.
• Ronahî: Ronahiya xwezayî wekî “materyalekî” avahîsaziyê tê bikaranîn; ew li gorî dem û demsalan atmosfera cihê diguherîne.
• Rêkûpêkî: Geometriya zelal, xetên rast û rêjeyên hevseng.

7. Mînakên Hemdem

7.1. Tadao Ando

Avahîsazê Japonî Tadao Ando bi bikaranîna betona xav a pir paqij û bi lîstika ronahî û siyê tê naskirin. Dêra Ronahiyê (1989) li Ibarakiyê, ku tê de ronahî bi rêya xaçeke ku di dîwarê betonê de hatiye birîn dikeve hundir, mînakeke navdar e. Ando di sala 1995an de Xelata Pritzker, ku wekî xelata herî bi rûmet a avahîsaziyê tê hesibandin, wergirt.

7.2. John Pawson

Avahîsazê Brîtanî John Pawson di pirtûka xwe ya bi navê Minimum (1996) de mînîmalîzmê ne wekî şêwazekê, lê wekî lêgerîna ji bo “kêmasiya hewcedar” şirove dike: rewşa ku tê de êdî tiştek nayê kêmkirin bêyî ku tiştekî girîng winda bibe (Pawson, 1996).

7.3. Peter Zumthor

Avahîsazê Swîsrî Peter Zumthor bi avahiyên ku li ser hîskirina materyalan, deng, germahî û ronahiyê disekinin tê naskirin. Hemamên Valsê (1996) li Swîsreyê, ku ji kevirê herêmî hatine avakirin, mînakeke girîng e. Zumthor di sala 2009an de Xelata Pritzker wergirt.

8. Sûdên Cihên Mînîmalîst

Alîgirên mînîmalîzmê çend sûdên wê destnîşan dikin. Yekem, cihên bi kêm tiştan û bi rêkûpêkî dikarin hestekê aramî û zelaliyê bidin; her çend lêkolînên psîkolojiya hawîrdorê li ser vê mijarê encamên tevlihev nîşan didin jî, gelek kes ji ezmûna xwe vê yekê ragihandine. Duyem, kêmbûna tiştan paqijkirin û parastinê hêsan dike. Sêyem, planên vekirî dihêlin ku cih ji bo armancên cuda – jiyan, xebat an rihetbûn – bên bikaranîn.

Ji aliyê ekolojîk ve jî, mînîmalîzm dikare bi bikaranîna kêmtir materyal û bi sêwiraneke ku ronahiya xwezayî û hewaya xwezayî bi kar tîne, bandoreke erênî bike. Lêbelê, ev ne her car rast e: dîwarên camê yên mezin, ku di gelek avahiyên mînîmalîst de hene, dikarin lêçûna germkirin û sarkirinê pir zêde bikin.

9. Rexne

Mînîmalîzm ji destpêkê ve rexne jî wergirtine. Avahîsazê Amerîkî Robert Venturi di pirtûka xwe ya Complexity and Contradiction in Architecture (1966) de li hember dirûşma Mies, bi gotina “less is a bore” (kêmtir bêzar e) bersiv da, û parastina tevlihevî, nakokî û dewlemendiya dîtbarî kir (Venturi, 1966). Ev pirtûk bû yek ji bingehên avahîsaziya postmodern.

Rexneyên din jî hene. Hin rexnegir dibêjin ku avahiyên mînîmalîst dikarin sar, bêkesayet û ne-mirovî xuya bikin. Hinên din destnîşan dikin ku mînîmalîzma “luks”, bi materyalên biha û bi hûrguliyên pir hûr, pir caran ji avahiyên bi xemil bihatir e; ji ber vê yekê, “sadehî” carinan bûye nîşaneke dewlemendiyê. Herwiha, avahiyên ku ji bo avhewayeke taybet hatine sêwirandin, dema ku bê guhertin li herêmên din tên kopîkirin, dikarin ne guncav bin.

10. Mînîmalîzm û Avahîsaziya Herêmî

Balkêş e ku gelek kevneşopiyên avahîsaziya herêmî, berî ku têgeha “mînîmalîzm” derkeve holê jî, xwedî taybetmendiyên sade bûn. Mînak, malên kevirî yên kevneşopî yên li herêmên çiyayî yên Kurdistanê, bi materyalên herêmî, bi odeyên ku ji bo gelek armancan dihatin bikaranîn û bi kêmbûna mobîlyayan, bi awayekî xwezayî “sade” bûn. Ev sadehî ne ji helwesteke estetîk, lê ji pêdiviyên avhewayî, aborî û civakî dihat. Ev mînak nîşan dide ku avahîsaziya mînîmalîst a hemdem dikare ji kevneşopiyên herêmî jî tiştan fêr bibe: bikaranîna materyalên herêmî, guncaniya bi avhewayê re û sêwirana li gorî jiyana civakî.

11. Encam

Avahîsaziya mînîmalîst ji rexneya modernîst a li dijî xemlê, ji tevgera Bauhausê, ji xebatên Mies van der Rohe û ji estetîka Japonî bandor bûye. Prensîbên wê – sadehî, fonksiyonelî, rastiya materyalan, cihê vala û ronahî – heta îro jî di avahîsaziya cîhanê de bi bandor in.

Lêbelê, mînîmalîzm ne çareseriyeke gerdûnî ye. Rexneyên li ser sarbûn, lêçûn û guncaniya çandî nîşan didin ku ew divê bi baldarî û li gorî şert û mercên herêmî were bikaranîn. Di wateya xwe ya herî kûr de, mînîmalîzm ne tenê kêmkirina tiştan e; ew lêgerîna ji bo ya ku bi rastî girîng e – di cih de û di jiyanê de – ye.

Çavkanî

• Bertoni, F. (2002). Minimalist architecture. Birkhäuser.
• Frampton, K. (2007). Modern architecture: A critical history (4th ed.). Thames & Hudson.
• Le Corbusier. (1927). Towards a new architecture (F. Etchells, Trans.). John Rodker.
• Loos, A. (1998). Ornament and crime: Selected essays (M. Mitchell, Trans.). Ariadne Press.
• Pawson, J. (1996). Minimum. Phaidon.
• Schulze, F., & Windhorst, E. (2012). Mies van der Rohe: A critical biography (New and rev. ed.). University of Chicago Press.
• Tanizaki, J. (1977). In praise of shadows (T. J. Harper & E. G. Seidensticker, Trans.). Leete’s Island Books.
• Venturi, R. (1966). Complexity and contradiction in architecture. Museum of Modern Art.