Kurte
Erdnîgariya Kurdistanê, ku çiyayên Zagros û Toros, deştên Mezopotamyaya Bakur û newalên çem û kaniyan vedihewîne, bi hezaran salan cihê jiyana gelek gel û şaristaniyan bûye. Ev gotar dîroka avahîsaziyê li herêmên ku Kurd lê dijîn, ji niştecihbûnên neolîtîk heta serdema nûjen, dinirxîne. Pêşî bingehên prehîstorîk ên wek Göbekli Tepe û Çayönü, paşê kelehe û bajarên kevnar ên wek Kela Hewlêrê tên vekolîn. Di beşên paşê de, mîmariya serdema Îslamî ya navîn (bi taybetî ya mîrnişîniyên herêmî yên wek Merwanî û Artuqiyan), mîmariya mîrnişînên Kurd ên serdema Osmanî û Sefewî (mînak Qesra Îshaq Paşa), û mîmariya gundewarî ya herêmî, wek xaniyên kevirî yên Mêrdînê û gundên terasî yên Hewramanê, tên nirxandin. Gotar herwiha bandora modernîzasyon, şer û projeyên bendavan li ser mîrata mîmarî, û hewldanên parastinê, wek lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê, nîqaş dike. Encam ev e ku “avahîsaziya Kurdî” ne şêwazeke yekane û girtî ye, lê berhemeke dewlemend a danûstandina di navbera erdnîgarî, materyalên herêmî û gelek çandan de ye.

Peyvên sereke: avahîsazî, Kurdistan, mîrata çandî, mîmariya herêmî, Mezopotamya, UNESCO

1. Destpêk

Avahîsazî yek ji çavkaniyên herî girîng e ji bo têgihîştina dîroka civakan. Kevir, kerpîç û dar ne tenê materyal in; ew şahidên awayê jiyan, bawerî, desthilatdarî û têkiliyên çandî yên serdemên cuda ne. Li herêmên ku Kurd lê dijîn, mîmarî bi hezaran salan di bin bandora erdnîgariyeke bi çiya û deşt, avhewayeke bi zivistanên sar û havînên germ, û gelek şaristaniyên cuda de pêş ketiye.

Pêwîst e di destpêkê de têgeh were zelalkirin. “Avahîsaziya Kurdî” dikare du wateyan hebe: (1) avahiyên ku ji aliyê civak, mîr an hosteyên Kurd ve hatine çêkirin, û (2) mîrata mîmarî ya herêmên ku îro Kurd lê dijîn, bê ka kê ew çêkiriye. Di vê gotarê de bi giranî wateya duyem tê bikaranîn, ji ber ku gelek avahiyên dîrokî yên herêmê berhema hevkariya gelek gelan in: Kurd, Ermenî, Suryanî, Ereb, Tirk, Faris û yên din.

2. Bingehên Prehîstorîk

Herêmên çiyayî û deştên Mezopotamyaya Bakur di dîroka mirovahiyê de cihekî taybet digirin, ji ber ku li vê herêmê yekem civakên cotkar û niştecîh derketin holê. Göbekli Tepe, ku li nêzî Rihayê ye û li gorî lêkolînan ji hezarsala 10an a berî zayînê ye, bi stûnên xwe yên mezin ên kevirî yên bi şeklê “T” û bi wêneyên heywanan, yek ji avahiyên monumental ên herî kevn ên cîhanê tê hesibandin (Schmidt, 2006). Ev cih di sala 2018an de ket lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê.

Çayönü, li nêzî Erxenî (Diyarbekir), mînakeke din a girîng e. Li vê derê bermahiyên xaniyên bi plana çargoşe û bingehên kevirî yên ji serdema neolîtîk hatine dîtin, ku nîşan didin ka mirovan çawa dest bi avakirina gundên mayînde kirine. Li çiyayên Zagrosê jî, cihên wek Jarmo (li herêma Çemçemal) ji bo lêkolînên li ser destpêka cotkariyê girîng bûne. Ev cih ne “Kurdî” bi wateya etnîk in, ji ber ku ji gelek hezar salan berî derketina gelên naskirî yên îro ne; lêbelê ew beşek ji dîroka kûr a erdnîgariya herêmê ne.

3. Serdema Kevnar: Kele û Bajar

3.1. Kela Hewlêrê

Kela Hewlêrê (Erbil) yek ji cihên herî kevn ên ku bi domdarî lê hatiye jiyan li cîhanê tê texmînkirin. Kela li ser girekî çêkirî (tel) ye ku bi hezaran salan ji tebeqeyên avahiyan pêk hatiye. Bajar di belgeyên Asûrî de bi navê Arbela tê bîranîn. Avahiyên ku îro li ser kelê xuya dikin bi giranî ji sedsalên dawî ne, lê plana bajêr û cihê wê dîrokeke pir kevntir nîşan didin. Kela Hewlêrê di sala 2014an de ket lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê (UNESCO, 2014).

3.2. Med û serdemên paşê

Gelê Med, ku di hezarsala yekem a berî zayînê de li çiyayên Zagrosê dewletek ava kir, carinan wekî yek ji bav û kalên Kurdan tê nîşandin. Divê were zanîn ku têkiliya rasterast a di navbera Med û Kurdên îro de di nav dîroknasan de mijara nîqaşê ye. Paytexta Medan, Ecbatana (Hemedana îro), di çavkaniyên Yewnanî de wekî bajarekî bi dîwarên rêzkirî tê vegotin, lê bermahiyên arkeolojîk ên ji serdema Medan bi xwe sînordar in. Ji serdemên Partî û Sasanî jî li herêmê kele, pira û peykerên kevirî hene, wek peykerên li ser kevirên çiyayan ên li Taq-î Bostan û Bîsitûnê (li nêzî Kirmaşanê). Bîsitûn di sala 2006an de ket lîsteya UNESCOyê.

4. Serdema Îslamî ya Navîn

4.1. Diyarbekir (Amed)

Diyarbekir bi dîwarên xwe yên ji kevirê reş ê bazaltê, yek ji mînakên herî berbiçav ên mîmariya leşkerî ya herêmê ye. Dîwar ji serdema Romaya dereng in, lê di serdemên Îslamî de, bi taybetî di serdema Merwaniyan (dewleteke Kurd a sedsalên 10–11an) û Artuqiyan de, hatine nûkirin û nivîsarên gelek serdeman li ser wan hene. Kele û dîwarên Diyarbekirê, bi Baxçeyên Hevselê yên li ber Dîcleyê re, di sala 2015an de ketin lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê (UNESCO, 2015).

Mizgefta Mezin a Diyarbekirê (Ulu Cami), ku beşên wê ji sedsala 11an û paşê ne, ji kevirê bazaltê hatiye çêkirin û di hewşa xwe de stûn û xemilandinên ku ji avahiyên kevntir hatine bikaranîn vedihewîne. Ew yek ji mizgeftên herî kevn û girîng ên Anatoliyayê tê hesibandin.

4.2. Mêrdîn, Heskîf û Cizîr

Di serdema Artuqiyan (sedsalên 12–15an) de li Mêrdîn û Heskîfê (Hasankeyf) medrese, mizgeft û pira hatin çêkirin. Medreseya Zinciriye û Medreseya Qasimiye ya Mêrdînê, bi kevirên kilsî yên zer û bi xemilandinên kevirî yên hûrgilî, mînakên girîng ên vê serdemê ne. Heskîf, li ser Dîcleyê, bi pira xwe ya kevnar, kelehê û şikeftên ku mirov tê de jiyane, cihekî dîrokî yê girîng bû; lêbelê bi avakirina Bendava Ilısuyê, beşeke mezin a bajarê kevn di sala 2020an de di bin avê de ma, û hin avahî berî wê hatin veguhestin cihekî nû. Ev bûyer bû sedema nîqaşeke berfireh li ser parastina mîrata çandî.

Li Cizîra Botan, ku navenda mîrnişîniya Botan bû, bermahiyên Qesra Sor (Birca Belek) û Mizgefta Mezin hene. Li gorî kevneşopiyê, gora helbestvanê navdar Melayê Cizîrî jî li vî bajarî ye.

5. Serdema Mîrnişînan: Qesr û Kele

Ji sedsala 16an heta nîveka sedsala 19an, beşeke mezin a Kurdistanê di bin rêveberiya mîrnişînên Kurd ên nîv-serbixwe de bû, ku bi Împaratoriya Osmanî an Sefewî ve girêdayî bûn. Mîrnişînên wek Botan, Bedlîs, Soran, Baban û Erdelan qesr, kele, mizgeft û medrese ava kirin.

Qesra Îshaq Paşa, li nêzî Bazîdê (Doğubayazıt), mînaka herî navdar a vê serdemê ye. Li gorî lêkolînan, avakirina wê di sala 1685an de dest pê kir û di sala 1784an de qediya. Qesr tevliheviyek ji şêwazên Osmanî, Selçûqî, Farisî û herêmî nîşan dide: deriyên bi xemilandinên kevirî, mizgeft, harem, hemam û jûreyên mêvanan. Ew li ser zinarekî li hember Çiyayê Agiriyê hatiye avakirin û hem ji aliyê sembolîk ve, hem jî ji aliyê parastinê ve cihekî stratejîk digire.

Li Bedlîsê, kele û mizgeftên dîrokî, û li Amadiyê (li herêma Duhokê), bajarê kevn ê li ser zinarekî bilind, mînakên din ên avahîsaziya serdema mîrnişînan in. Ev avahî nîşan didin ku mîrên Kurd hem bi mîmariya Osmanî û Farisî re di têkiliyê de bûn, hem jî hosteyên herêmî û materyalên herêmî bi kar dianîn.

6. Mîmariya Gundewarî û Herêmî

6.1. Xaniyên kevirî yên Mêrdînê

Xaniyên kevn ên Mêrdînê, ku li ser quntara çiyê bi terasan hatine avakirin, ji kevirê kilsî yê herêmî yê ku bi hêsanî tê birîn û xemilandin çêbûne. Dîwarên stûr, hewşên navendî, eywanên fireh û banên ku dibin terasên xaniyên jor, sêwiraneke guncav bi avhewaya germ û hişk a havînê nîşan didin. Xemilandinên kevirî yên li ser derî û pencereyan berhema hosteyên Suryanî, Ermenî, Kurd û Ereb in.

6.2. Gundên terasî yên Hewramanê

Li herêma Hewramanê, li ser sînorê Îran û Iraqê, gundên kevneşopî li ser quntarên asê bi awayekî terasî hatine avakirin: banê xaniyekî dibe hewş an rêya xaniyê jor. Ev mîmarî bi çandiniya terasî û baxçeyên li ser quntaran re pergaleke yekgirtî pêk tîne. “Dîmena Çandî ya Hewraman/Uramanat” di sala 2021an de ket lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê (UNESCO, 2021).

6.3. Xaniyên kerpîçî û konên koçeran

Li deştan, xaniyên ji kerpîçên heriyî yên bi banên dar û axê belav bûn. Ev materyal li herêmê erzan û berdest bûn û ji aliyê termal ve baş bûn, lê pêwîstî bi lênêrîneke domdar hebû. Herwiha, ji bo civakên koçer û nîv-koçer, kon (bi gelemperî ji mûyê bizinan) û avahiyên demkî yên li zozanan beşek ji kevneşopiya jiyanê bûn.

7. Serdema Nûjen: Guherîn û Xetere

Di sedsala 20an de, bi avakirina dewletên nû, bajarvanî û modernîzasyonê re, avahîsazî li herêmê bi lez guherî. Betonê bi giranî cihê kevir û kerpîçê girt, û gelek bajaran bi lez û bê plan mezin bûn. Ev guherîn hem derfetên nû yên xanî û binesaziyê anîn, hem jî bû sedema windabûna beşeke mezin a mîrata mîmarî ya kevneşopî.

Şer û pevçûn jî zirareke mezin dan avahiyên dîrokî. Mînak, di salên 2015–2016an de, di dema pevçûnên li navçeya Sûrê ya Diyarbekirê de, beşên taxên dîrokî zirar dîtin û paşê hin avahî hatin hilweşandin û ji nû ve avakirin. Hilweşandina gundan di salên 1980 û 1990an de, û projeyên bendavan ên wek Ilısuyê, jî bandoreke mezin li ser mîrata herêmê kirin.

Li hember van xeteran, hewldanên parastinê jî hene: ketina cihên wek Kela Hewlêrê, Kele û Baxçeyên Hevselê û Hewramanê nav lîsteya UNESCOyê, projeyên restorasyonê li Mêrdîn û Hewlêrê, û xebatên arkeolojîk ên nû. Lêbelê lêkolîner nîşan didin ku parastina mîratê divê ne tenê restorekirina avahiyan be, lê parastina jiyana civakî û zanîna hosteyên herêmî jî be.

8. Encam

Dîroka avahîsaziyê li Kurdistanê dîroka danûstandineke dirêj e di navbera erdnîgariyeke dijwar, materyalên herêmî û gelek çandan de. Ji stûnên Göbekli Tepeyê heta Kela Hewlêrê, ji dîwarên bazaltê yên Diyarbekirê heta medreseyên Mêrdînê, û ji Qesra Îshaq Paşa heta gundên terasî yên Hewramanê, ev mîrat hem dewlemendî û pirrengiya dîroka herêmê, hem jî afirînerî û hostetiya civakên wê nîşan dide. Di heman demê de, modernîzasyona bê plan, şer û projeyên mezin ên binesaziyê gefên cidî li ser vê mîratê ne. Parastina wê ji bo bîra çandî ya Kurdan û hemû gelên herêmê, û ji bo mîrata mirovahiyê bi giştî, girîng e.

Çavkanî

• Izady, M. R. (1992). The Kurds: A concise handbook. Crane Russak.
• McDowall, D. (2004). A modern history of the Kurds (3rd ed.). I.B. Tauris.
• Schmidt, K. (2006). Sie bauten die ersten Tempel: Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger. C. H. Beck.
• UNESCO World Heritage Centre. (2014). Erbil Citadel. UNESCO.
• UNESCO World Heritage Centre. (2015). Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens cultural landscape. UNESCO.
• UNESCO World Heritage Centre. (2018). Göbekli Tepe. UNESCO.
• UNESCO World Heritage Centre. (2021). Cultural landscape of Hawraman/Uramanat. UNESCO.