​Di ezmanê wêjeya Kurdî ya klasîk de çend stêrkên geş hene ku ronahiya wan qet namire. Yek ji wan stêrkan, belkî yê herî evîndar û kûr, Melayê Cizîrî ye. Ew ne tenê helbestvaneke; ew di heman demê de fîlozofekî mezin, aşiqekî Xwedayî û avahîsazê zimanê Kurdî ye.

Jiyan û Çavkaniya Zanînê

​Navê wî yê rastî Şêx Ehmed e, lê ew bi nasnavê “Mela” û “Nişanî” tê naskirin. Tê texmînkirin ku di sala 1570yî de li Cizîra Botan ji dayik bûye û li dora sala 1640î wefat kiriye. Cizîr, di wê serdemê de ne tenê bajarekî bazirganiyê, di heman demê de navendeke mezin a zanistî û çandê bû.

​Mela, perwerdeya xwe ya herî girîng di Medreseya Sor de dîtiye. Ev medrese, wekî zanîngeha wê demê dihat dîtin. Mela li vir fîzîk, mantiq, felsefe, stêrnasî û teolojî xwendiye. Ev kûrahî di helbestên wî de bi awayekî zelal tê dîtin; her risteyek wî, zanîneke mezin dihewîne.

Dîwan û Hêza Ziman

​Melayê Cizîrî xwediyê Dîwanekê ye ku şaheseriya wêjeya Kurdî ye. Di demekê de ku zimanê farisî û erebî li Rojhilata Navîn hakim bûn, Mela bi wêrekî û hostatiyeke mezin bi zimanê Kurdî nivîsiye.
​Ew bi xwe, bi serbilindî behsa ziman û hunera xwe dike. Di beyteke xwe ya navdar de, xwe bi helbestên mezin ên Îranê (yên wekî Hafizê Şîrazî) re dide ber hev û dibêje:

​”Ger lu’luê mensûr ji nezmê tu dixwazî
Wer şi’rê Melê bîn te li Şîrazê çi hacet?”

​(Wate: Eger tu dixwazî gewherên rêzkirî (helbestên bêkêmasî) bibînî, were helbesta Mela bibîne; hewce nake tu biçî Şîrazê.)
​Ev yek nîşan dide ku wî baweriyeke mezin bi dewlemendiya zimanê Kurdî û hunera xwe dianî.

Felsefeya Wî: Evîna Heqîqî û Wehdetul Wucûd

​Mifteya fêmkirina Melayê Cizîrî, têgeha “Eşq” (Evîn) e. Lê evîna wî ne tenê evîneke maddî (mecazî) ye; ew derbasî evîna Xwedayî (heqîqî) dibe. Ew peyrewê felsefeya Wehdetul Wucûd (Yekîtiya Hebûnê) e.
​Li gorî vê felsefeyê, her tiştê li gerdûnê, tenê siya hebûna Xwedê ye. Bedewiya “Yar”, eslê xwe ji nûra Xwedê digire. Loma gava Mela pesnê çav û bejna yarê dide, ew di rastiyê de pesnê afirînerê gerdûnê dide.
​Wî ji bo xwe digot “Melaê di Eşqê de Fena bûyî”. Yanî ew kesê ku di nav agirê evînê de heliyaye û nema ye, tenê “Ew” maye.

Şêwaz û Hunera Wî

​Helbestên Cizîrî wekî matematîkê ne; hevseng, bi aheng û tijî sembol in.

​Muzîkalîte: Gava mirov helbestên wî dixwîne, rîtmeke hundirîn heye. Ji ber vê yekê ye ku gelek qesîdeyên wî îro ji aliyê dengbêj û hunermendan ve têne gotin.
​Ziman: Kurmanciya wî ya Cizîrî paqij e, lê ji ber kûrahiya mijarên tasavvufê, peyvên erebî û farisî jî bi hunerî di nav de hatine hûnandin.

​Encam: Çima Melayê Cizîrî Girîng e?

​Melayê Cizîrî, pira di navbera çanda devkî û edebiyata nivîskî ya Kurdî de ye. Beriya Ehmedê Xanî, wî riya edebiyata bilind vekir.Wî îsbat kir ku zimanê Kurdî dikare mijarên herî kûr ên felsefî û tesewufî hilgire.
​Îro jî, gava em li “Kevoka Spî” ya Cizîrê dinêrin an li ber Dîcle dirûnin, dengê Mela di guhê me de ye:

​”Felek tewq e li gerden, ‘aşiqan, zencîr e ‘işq
Her çi ‘aqil bit di vê rê, seraser teqsîr e ‘işq”

​Melayê Cizîrî, ne tenê helbestvanê serdema xwe, helbestvanê hemû deman e.