Koka gerdûnê û çawaniya avabûna wê yek ji mezintirîn pirsên zanistî di dîroka mirovahiyê de ye. Di kozmolojiya nûjen de, modela herî pejirandî ya ku destpêka gerdûnê rave dike Teoriya Big Bangê ye. Ev teorî pêşniyar dike ku gerdûn berî 13,8 milyar salan ji rewşeke pir germ û tîr dest pê kiriye û ji wê demê ve berfireh dibe.
Big Bang çi ye?
Big Bang teoriyek e ku rave dike ka gerdûn çawa ji rewşeke pir tîr û germ ber bi forma xwe ya îroyîn ve çûye. Di demên xwe yên destpêkê de, gerdûn deryayeke plazmaya germ bû ku ji perçeyên subatomî pêk dihat. Bi demê re, ew fireh bû û sar bû, galaksî, stêrk û gerstêrkên ku em îro dibînin ava kirin.
Delîlên Teqîna Mezin
Zanyaran gelek delîlên çavdêriyê yên ku teoriya Big Bangê piştgirî dikin dîtine:
Berfirehbûna Gerdûnê: Di sala 1929an de Edwin Hubble keşf kir ku galaksî ji hev dûr dikevin. Ev yek piştgirî dide ramana ku gerdûn di paşerojê de piçûktir û tîrtir bû.
Radyasyona Paşîn a Mîkropêla Kozmîkî: Di sala 1965an de, Arno Penzias û Robert Wilson tîrêjeke germahiya nizm ku bermayiya Teqîna Mezin bû, tespît kirin.
Rêjeya Hêmanên Sivik: Rêjeya hêmanên wekî hîdrojen û helyûmê ku di dema Teqîna Mezin de pêk hatine, bi giştî bi hesabên teorîk re hevaheng e.
Pêşveçûna gerdûnê
Piştî Teqîna Mezin, pêşketina gerdûnê di qonaxên jêrîn re derbas bû:
Serdema Planck: Di kêliyên yekem ên gerdûnê de, qanûnên fizîkê xwediyê avahiyeke yekgirtî bûn.
Serdema Enflasyonê: Gerdûn ji leza ronahiyê zûtir fireh bû.
Çêbûna Atomên Yekem: Piştî nêzîkî 380.000 salan, elektronên azad bi navokên atomê ve girêdayî bûn, û hişt ku ronahî bi serbestî bimeşe.
Jidayikbûna Galaksiyan û Stêrkan: Di nav milyonan salan de, stêrk û galaksiyên pêşîn çêbûn. Pêşeroja Gerdûnê Piştî Teqîna Mezin Pêşeroja gerdûnê hîn jî ji hêla zanyaran ve tê lêkolîn kirin.
Sê senaryoyên sereke têne pêşniyar kirin:
Pelçiqîna Mezin (Big Crunch): Ger hejmara maddeya li gerdûnê bes be, firehbûn dê raweste û gerdûn dê di nav xwe de hilweşe.
Cemidîna Mezin: Ger berfirehbûn bidome, stêrk dê di dawiyê de bişewitin û gerdûn dê sar bibe.
Çirîna Mezin (Big Rip): Ger berfirehbûn her ku diçe bileztir bibe, dibe ku galaksî, stêrk û heta atom jî ji hev biqetin.
Çavkanî
- Weinberg, S. (1977). The first three minutes. Basic Books.
- Penzias, A. A., & Wilson, R. W. (1965). A measurement of excess antenna temperature at 4080 Mc/s. The Astrophysical Journal, 142, 419–421.
