Di dîroka Kurdan de, kêm jin hene ku wekî Adîle Xanimê mohra xwe li ser rûpelên demê xistibe. Ew ne tenê jina serokê eşîrekê bû; ew lîdereke polîtîk, dadgereke dadperwer û avhîsaza bajarekî bû.
Ji Qesrên Sineyê Ber bi Çadirên Cafan ve
Adîle Xanim di sala 1859an de li bajarê Sineyê, di nav malbata Erdelan de (ku mîrektiyeke bi navûdeng bû) hat dinê. Jiyana wê ya li Sineyê bi çand, huner û perwerdeyê derbas bû. Dema ku di sala 1895an de bi Osman Paşayê Caf re zewicî, wê çanda bajariyê û modernîzmê bi xwe re bir nav dilê eşîra Cafan.
Avhîsaza Helebceyê: Ji Gundekî Ber bi Bajarîbûnê ve
Dema Adîle Xanim hat Helebceyê, ew der tenê gundekî biçûk bû. Lê bi saya vîzyona wê:
Bazar û Xan: Ji bo aborî geş bibe, bazar û xanên nû ava kirin.
Dadgeh û Girtîgeh: Wê sîstemeke hiquqî ya herêmî ava kir. Tê gotin ku wê bi xwe serokatiya dadgehan dikir û bi dadperwerî dozên di navbera eşîran de çareser dikin.
Qesrên bi Şêwaza Sineyê: Li Helebceyê qesrên bi rûmet ava kirin ku mîmariya wan bandora çanda Sineyê nîşan dida.
“Princess of the Brave”: Dîplomasiya bi Brîtanyayê re
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, dema ku herêm ket bin bandora Brîtanyayê, Adîle Xanim bû aktoreke sereke. Dema ku mêrê wê Osman Paşa wefat kir, wê bi tevahî desthilatdarî girt destê xwe.
Mêjûnivîs û efserên Brîtanî (wekî Major Soane) di bîranînên xwe de bi heyranî behsa wê dikin. Brîtanî ji ber zîrekî û aramiya ku wê li herêmê dabû avakirin, nasnavê “Princess of the Brave” (Prensesa Wêrekan) û rûmeta fexrî ya “Xan-Bahadur” danê.
Dayika Helbestvanan û Parêzvana Çandê
Adîle Xanim ne tenê di siyasetê de, di warê hunerî de jî pêşeng bû. Ew dayika du stûnên helbesta kurdî ye: Ehmed Muxtar Caf û Tahir Begê Caf. Malbata wê di bin siya wê de bû navenda rewşenbîriyê. Ew bi kincên xwe yên taybet, bi fêrbûna xwe ya ziman û bi sekna xwe ya modern, bû modela jina kurd a serbixwe.
Mirin û Mîrat
Adîle Xanim di sala 1924an de li Helebceyê çavên xwe li jiyanê girt. Gora wê îro jî li Helebceyê ye. Mîrata wê ya herî mezin ne tenê avahî ne, her wiha îsbatkirina vê rastiyê ye: Jinek dikare eşîreke herî mezin birêve bibe, bajarekî ava bike û di navbera împaratoriyan de dîplomasiyê bimeşîne.
Nîşe: Adîle Xanim wekî “Dayika Helebceyê” tê dîtin; ji ber ku wê ev bajar ji tunehiyê ava kir û kir navenda çand û hunerê.
