Kurte
Pirsa hebûna Xwedê yek ji pirsên herî kevn ên felsefe û teolojiyê ye. Ev gotar nîşan dide ka Quran, li gorî baweriya Misilmanan peyva Xwedê, çawa bal dikişîne ser vê pirsê û kîjan rêbazên argumentasyonê bi kar tîne. Di gotarê de çar xetên sereke tên nirxandin: delîla afirandinê (destpêka gerdûnê), delîla rêzik û hevsengiyê, delîla ku ji mirov bi xwe tê (hişmendî û hundirê mirov) û têgeha fitretê. Ji bo her xetekê ayetên têkildar bi navê sûre û hejmara ayetê tên dayîn, paşê jî peywendiya wan bi nîqaşên felsefî yên klasîk û nûjen re tê nîşandan, wek argumana kozmolojîk a kelamê, argumana sêwiranê ya William Paley û rexneyên David Hume. Gotar ne armanc dike ku bawerî an nebawerî îspat bike; armanca wê ew e ku avahiya argumentasyona Quranê bi awayekî bêalî û rêzdar pêşkêş bike û nîşan bide ku Quran bi xwe gazî aqil, çavdêrî û ramanê dike.

Peyvên sereke: Quran, hebûna Xwedê, kelam, argumana kozmolojîk, argumana sêwiranê, fitret, felsefeya olê

1. Destpêk

Pirsa “Gelo Xwedê heye?” di hemû şaristaniyan de bi awayên cuda hatiye pirsîn. Fîlozofên Yewnana kevn, zanayên kelamê yên Misilman, fîlozofên Xiristiyan ên Serdema Navîn û ramanwerên nûjen her yek bi rêbazên xwe li bersiva vê pirsê gerîne. Di kevneşopiya Îslamê de Quran çavkaniya bingehîn e. Li gorî baweriya Misilmanan, Quran peyva Xwedê ye ku di sedsala heftem a zayînî de ji Pêxember Mihemed re hatiye nazilkirin.

Taybetmendiyeke girîng a Quranê ew e ku ew baweriyê ne tenê wekî fermanekê pêşkêş dike, lê gelek caran xwendevanê xwe vedixwîne ku li gerdûnê, li xwezayê û li xwe binêre û bifikire. Gotinên wek “ma hûn nafikirin?” û “ma hûn nabînin?” di Quranê de gelek caran dubare dibin. Ji ber vê yekê, ji bo lêkolînerên felsefeya olê, Quran ne tenê metneke îbadetê ye, lê di heman demê de çavkaniyeke argumentasyonê ye jî.

Ev gotar wê argumentasyonê di çar beşan de dinirxîne. Di her beşê de pêşî ayetên têkildar tên dayîn, paşê jî têkiliya wan bi nîqaşên felsefî re tê nîşandan. Wergerên ayetan li gorî wateyê ne û bi giranî li ser wergerên naskirî yên Îngilîzî hatine avakirin (Abdel Haleem, 2004; Nasr û yd., 2015).

2. Rêbaz û Çarçoveya Têgehî

Di felsefeya olê de argumanên ji bo hebûna Xwedê bi giştî di çend koman de tên dabeşkirin. Argumana kozmolojîk ji hebûna gerdûnê an ji destpêka wê dest pê dike û dibêje ku divê sedemeke wê ya yekem hebe. Argumana teleolojîk an argumana sêwiranê ji rêzik û armancdariya di xwezayê de dest pê dike. Argumana ontolojîk tenê ji têgeha Xwedê bi xwe dest pê dike. Herî dawî jî hin ramanwer behsa ezmûna olî û hesta exlaqî dikin wekî delîl.

Quran ne pirtûkeke felsefeyê ye û argumanên xwe bi zimanê mantiqa fermî nanivîse. Lêbelê, zanayên kelamê yên Misilman, wek Ebû Hamîd el-Xezalî (m. 1111), ji ayetên Quranê argumanên sîstematîk derxistine. Ji van ya herî naskirî argumana kozmolojîk a kelamê ye, ku di sedsala bîstem de ji aliyê fîlozofê Amerîkî William Lane Craig ve ji nû ve hat formulekirin (Craig, 1979). Ji ber vê yekê, di vê gotarê de ayet wekî “xalên destpêkê” yên argumentasyonê tên nirxandin, ne wekî îspatên mantiqî yên temam.

3. Delîla Afirandinê: Destpêka Gerdûnê

3.1. Ayetên têkildar

Quran gelek caran Xwedê wekî “afirînerê bê mînak ê ezman û erdê” bi nav dike. Di Sûreya El-Beqere de (2:117) û di Sûreya El-En’am de (6:101) peyva Erebî bedî’ tê bikaranîn, ku tê wateya kesê ku tiştekî bê mînak û ji nû ve diafirîne. Di Sûreya Et-Tûr de (52:35–36) jî pirseke mantiqî tê pirsîn: “An ew ji tu tiştî hatine afirandin, an jî ew bi xwe afirîner in? An wan ezman û erd afirandine?”

3.2. Avahiya mantiqî

Ayeta Sûreya Et-Tûr sê îhtîmalan li ber xwendevan datîne: (a) mirov bê sedem çêbûne; (b) mirov xwe bi xwe afirandine; (c) afirînerek wan afirandiye. Ji ber ku du îhtîmalên pêşîn ne maqûl in, encama sêyem tê pêşniyarkirin. Zanayên kelamê ev rêbaz kirin argumaneke fermî: (1) her tiştê ku destpêka wî heye, sedemeke wî heye; (2) destpêka gerdûnê heye; (3) wê demê sedemeke gerdûnê heye (Craig, 1979; Ghazali, 2000).

3.3. Peywendiya bi kozmolojiya nûjen re

Di sedsala bîstem de modela Teqîna Mezin (Big Bang) bû modela sereke ya kozmolojiyê. Li gorî vê modelê, gerdûn nêzî 13,8 milyar sal berê ji rewşeke pir germ û pir tîr dest bi firehbûnê kiriye. Hin ramanwerên olî ev yek wekî piştgiriya premîsa duyem dinirxînin. Divê were gotin ku zanyar li ser wê yekê ku gelo “berî” Teqîna Mezin tiştek hebûye an na, hîn jî nîqaş dikin; ji ber vê yekê, modela kozmolojîk bi xwe ne îspateke olî ye, lê dikare bibe beşeke nîqaşê.

Rexnegir, wek David Hume, pirsiye ka çima divê sedema gerdûnê Xwedayekî yekta û jîr be û ne tiştekî din (Hume, 1779/2007). Zanayên kelamê bersiv dane ku sedema destpêka dem û mekanê divê bi xwe ne di nav dem û mekanê de be, û ev taybetmendî nêzî têgeha Xwedê ya olî ne. Ev nîqaş hîn jî di felsefeya olê de berdewam e.

4. Delîla Rêzik û Hevsengiyê

4.1. Ayetên têkildar

Quran gelek caran bal dikişîne ser rêzik û pîvana di xwezayê de. Di Sûreya Er-Rehman de (55:5–7) tê gotin ku roj û heyv li gorî hesabekî diçin û Xwedê ezman bilind kiriye û “pîvan” (mîzan) daniye. Di Sûreya El-Mulk de (67:3–4) xwendevan tê vexwendin ku li ezman binêre û bibîne ka tê de kêmasiyek heye an na. Di Sûreya En-Nehl de (16:17) jî tê pirsîn: “Ma yê ku diafirîne wekî yê ku naafirîne ye? Ma hûn bîr nabin?”

4.2. Argumana sêwiranê

Ev ayet nêzî argumana sêwiranê ne. Di felsefeya Ewropî de forma herî naskirî ya vê argumanê ji aliyê William Paley ve di pirtûka wî Natural Theology (1802) de hatiye dayîn. Paley mînaka saetê dide: heke mirov li erdê saetekê bibîne, ew dizane ku saet ji aliyê saetçêkerekî ve hatiye çêkirin, ji ber ku perçeyên wê ji bo armancekê bi hev re dixebitin. Li gorî Paley, organîzmayên zindî ji saetê jî tevlihevtir in (Paley, 1802/2006).

Di sedsala bîst û yekê de hin ramanwer behsa “eyarkirina hûr” (fine-tuning) a gerdûnê dikin. Li gorî vê ramanê, hin sabîteyên fîzîkî, wek hêza gravîtasyonê an hêza navokî ya xurt, di nav sînorên pir teng de ne ku destûrê didin pêkhatina stêrk, gerstêrk û jiyanê. Li ser vê mijarê di nav fîzîknasan de jî nîqaş heye: hin ji wan vê yekê wekî nîşana sêwiranê dibînin, hin jî ravekirinên din pêşniyar dikin, wek ramana pirgerdûnê (multiverse).

4.3. Rexne

Rexneya herî girîng li dijî argumana sêwiranê ji teoriya peresînê ya Charles Darwin tê. Li gorî vê teoriyê, rêzika di organîzmayên zindî de dikare bi hilbijartina xwezayî bê ravekirin (Darwin, 1859). Gelek ramanwerên olî bersiv didin ku peresîn ne li dijî afirandinê ye, lê dikare bibe rêbaza afirandinê. Ji ber vê yekê, nîqaş îro bêtir li ser rêzika qanûnên fîzîkî bi xwe ye, ne li ser organîzmayan bi tenê.

5. Delîla ji Mirov bi Xwe: Hişmendî û Hundirê Mirov

Quran mirov bi xwe jî wekî nîşaneke girîng pêşkêş dike. Di Sûreya En-Nehl de (16:4) tê gotin ku mirov ji dilopek avê (nutfe) hatiye afirandin, lê paşê dibe hevrikekî eşkere. Di Sûreya Ez-Zariyat de (51:20–21) jî tê gotin: “Li ser erdê ji bo yên bawerdar nîşan hene; û di nav we bi xwe de jî. Ma hûn nabînin?” Di Sûreya Fussilet de (41:53) jî tê gotin ku Xwedê dê nîşanên xwe hem “li asoyan” hem jî “di nav wan bi xwe de” nîşan bide.

Di felsefeya nûjen de ev mijar bi “pirsgirêka hişmendiyê” ve girêdayî ye. Pirs ev e: çawa ji madeya fîzîkî ezmûneke hundirîn, wek hîskirina êşê an dîtina rengekî, derdikeve holê? Hin fîlozof dibêjin ku zanist dê rojekê vê yekê bi temamî rave bike; hin jî dibêjin ku hişmendî nîşan dide ku rastî ne tenê ji madeyê pêk tê. Ramanwerên olî vê pirsê wekî nîşaneke ber bi rastiyeke ruhanî ve dinirxînin, lê ev yek jî di felsefeyê de nîqaşeke vekirî ye.

Hêmaneke din a vê beşê hesta exlaqî ye. Li gorî hin ramanweran, hebûna nirxên exlaqî yên ku ji aliyê gelek çandan ve tên qebûlkirin, wek neheqiya kuştina bêsûc, pirsê derdixe holê ka bingeha van nirxan çi ye. Quran jî bal dikişîne ser nefsa mirov ku “xerabî û parastina wê” jê re hatiye îlhamkirin (Eş-Şems 91:7–8).

6. Fitret: Meyla Xwezayî ya Mirov ber bi Xwedê ve

Têgeha fitret di teolojiya Îslamê de cihekî taybet digire. Di Sûreya Er-Rûm de (30:30) tê gotin: “Rûyê xwe bi dilsozî ber bi dîn ve bike; ew fitreta Xwedê ye ku Wî mirov li ser wê afirandiye.” Li gorî şîroveyên klasîk, fitret ew meyla xwezayî ye ku mirov bi wê ber bi naskirina Afirînerê xwe ve diçe (Nasr û yd., 2015). Di Sûreya El-E’raf de (7:172) jî behsa peymaneke berê ya di navbera Xwedê û nifşên mirovan de tê kirin, ku gelek şîrovekar wê bi fitretê ve girêdidin.

Di zanistên nûjen de jî lêkolîn hene ku dibêjin meyla baweriya bi hêzeke ser-xwezayî di gelek çandan de bi awayekî xwezayî di zarokan de derdikeve holê. Lêbelê ev lêkolîn bi xwe nikarin bibêjin ka ev bawerî rast e an na; ew tenê nîşan didin ku bawerî beşeke berbelav a ezmûna mirovî ye. Ji ber vê yekê, delîla fitretê bêtir ji bo kesê bawermend wateyê hildigire, ji ber ku ew ezmûneke hundirîn e, ne îspateke derveyî.

Ji aliyê din ve, berdewamiya xwezayê jî di Quranê de wekî nîşan tê dayîn. Di Sûreya Er-Rûm de (30:24) tê gotin ku Xwedê ji ezman avê dadixe û bi wê erdê piştî mirina wê zindî dike. Li gorî vê ramanê, Xwedê ne tenê di destpêkê de afirîner e, lê her dem gerdûnê diparêze. Ev raman di kelamê de bi têgeha “afirandina berdewam” tê nîqaşkirin.

7. Nîqaş: Nirxa Argumanan û Sînorên Wan

Dema ku mirov argumanên jorîn bi hev re dinirxîne, çend xal derdikevin pêş. Ya yekem, argumanên Quranê bi giranî kumulatîf in: ew ne li ser yek îspatê, lê li ser gelek nîşanên ku bi hev re wêneyekê çêdikin disekinin. Ev rêbaz nêzî wê ye ku fîlozofê Brîtanî Richard Swinburne jê re “argumana kumulatîf” dibêje (Swinburne, 2004).

Ya duyem, Quran bi xwe dipejirîne ku nîşan ji bo hemû mirovan bi heman awayî bandorê nakin. Di Sûreya Yûsif de (12:105) tê gotin: “Çiqas nîşan li ezman û erdê hene ku ew di ber wan re derbas dibin û rûyê xwe ji wan vedigerînin.” Ev nîşan dide ku li gorî Quranê, bawerî ne tenê encama argumanekê ye, lê bi îrade û helwesta mirov ve jî girêdayî ye.

Ya sêyem, ji aliyê felsefî ve her yek ji van argumanan rexneyên xwe hene. Hume, Kant û fîlozofên din nîşan dane ku ji argumanên kozmolojîk û teleolojîk derxistina hemû taybetmendiyên Xwedayê olî ne hêsan e (Hume, 1779/2007). Ji ber vê yekê, di lêkolîna akademîk de ev argûman bi giranî wekî “maqûlkirina baweriyê” tên nirxandin, ne wekî îspateke ku her kesî mecbûr dike.

8. Encam

Ev gotar nîşan da ku Quran, li gorî baweriya Misilmanan, pirsa hebûna Xwedê bi gazîkirina aqil û çavdêriyê nîqaş dike. Çar xetên argumentasyonê derketin pêş: destpêka gerdûnê, rêzik û hevsengiya xwezayê, mirov bi xwe û hişmendiya wî, û fitret. Ev xet bi argumanên felsefî yên klasîk ên wek argumana kozmolojîk a kelamê û argumana sêwiranê re têkildar in û di dîroka ramanê de bandoreke mezin kirine.

Di heman demê de divê sînorên van argumanan jî werin dîtin. Ew ji bo gelek kesan baweriyê maqûl dikin, lê ji aliyê felsefî ve hîn jî mijara nîqaşê ne. Ji perspektîva Quranê bi xwe, armanca nîşanan ew e ku mirov bifikire û bibîne; biryara dawî bi îrade û dilê mirov ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, lêkolîna bêalî ya vê mijarê dikare hem ji bo bawermendan hem jî ji bo kesên ku ji derve li olê dinêrin, têgihîştineke kûrtir pêşkêş bike.

Çavkanî

• Abdel Haleem, M. A. S. (Werg.). (2004). The Qur’an: A new translation. Oxford University Press.
• Craig, W. L. (1979). The kalām cosmological argument. Macmillan.
• Darwin, C. (1859). On the origin of species by means of natural selection. John Murray.
• Ghazali, A. H. (2000). The incoherence of the philosophers (M. E. Marmura, Werg.). Brigham Young University Press.
• Hume, D. (2007). Dialogues concerning natural religion (D. Coleman, Ed.). Cambridge University Press. (Berhema orîjînal di 1779an de hatiye weşandin)
• Nasr, S. H., Dagli, C. K., Dakake, M. M., Lumbard, J. E. B., & Rustom, M. (Ed.). (2015). The study Quran: A new translation and commentary. HarperOne.
• Paley, W. (2006). Natural theology (M. D. Eddy & D. Knight, Ed.). Oxford University Press. (Berhema orîjînal di 1802an de hatiye weşandin)
• Swinburne, R. (2004). The existence of God (2nd ed.). Oxford University Press.