Kurte
Paşxistina karan (bi Îngilîzî procrastination) ew e ku mirov bi dilxwazî kar an biryarekê dereng dixe, her çend bizane ku ev derengxistin dê encamên neyînî bîne. Ev gotar pênaseya zanistî ya paşxistinê, belavbûna wê, teoriyên sereke yên ku wê rave dikin û rêbazên rûbirûbûnê yên ku di lêkolînan de hatine ceribandin dinirxîne. Li gorî lêkolînên meta-analîtîk, paşxistin bi giranî ne pirsgirêka birêvebirina demê ye, lê pirsgirêka xwe-rêkxistinê û birêvebirina hestan e. Mirov karên ku hestên nexweş (wek bêzarî, tirs an nebaweriyê) bi xwe re tînin dereng dixin da ku di demeke kurt de xwe rehet hîs bikin. Lêkolînên dirêjdemî nîşan didin ku ev rehetiya demkurt di dawiyê de bi stres, performansa kêmtir û tenduristiya xirabtir tê bidestxistin. Gotar di dawiyê de stratejiyên bi delîl ên wek niyetên bicihanînê, perçekirina karan, guhertina jîngehê û xwe-dilovanî pêşkêş dike.

Peyvên sereke: paşxistin, xwe-rêkxistin, birêvebirina hestan, motîvasyon, niyetên bicihanînê, xwe-dilovanî

1. Destpêk

Hema hema her kes carekê kar an erkeke girîng heta deqeya dawî paşde xistiye. Xwendekarek ku ji bo ezmûnê tenê şeva berê dixwîne, karmendek ku raporekê heta roja radestkirinê nanivîse an jî kesek ku serdana bijîşk bi mehan dereng dixe, hemû mînakên vê diyardeyê ne. Di psîkolojiyê de ji vê reftarê re paşxistin tê gotin. Her çend di axaftina rojane de paşxistin pir caran wekî “tembelî” tê dîtin jî, lêkolînên zanistî nîşan didin ku ev wêne ne rast e.

Di van çil salên dawî de paşxistin bûye mijareke lêkolînê ya girîng di psîkolojiya civakî, psîkolojiya perwerdeyê û aboriya reftarî de. Pirsa sereke ev e: çima mirov tiştekî ku dizane wê zirarê bide wî, dîsa jî dike? Ev gotar hewl dide ku li ser bingeha lêkolînên naskirî bersiveke zelal bide vê pirsê û rêbazên pratîkî yên ku delîlên wan hene nîşan bide.

2. Pênase û Belavbûn

2.1. Pênaseya zanistî

Psîkologê Kanadayî Piers Steel paşxistinê wiha pênase dike: derengxistina bi dilxwazî ya kiryareke plankirî, her çend mirov li bendê be ku ji ber vê derengxistinê dê rewşa wî xirabtir bibe (Steel, 2007). Di vê pênaseyê de sê hêman girîng in. Ya yekem, derengxistin bi dilxwazî ye; ne ji ber astengiyeke derveyî ye. Ya duyem, kar berê hatiye plankirin; mirov dixwaze wê bike. Ya sêyem, mirov dizane ku derengxistin wê zirarê bide wî. Ji ber vê yekê her derengxistin ne paşxistin e. Mînak, derengxistina karekî ji ber ku karekî bilezîntir derketiye holê, biryareke maqûl e û nakeve nav vê pênaseyê.

2.2. Paşxistin çiqasî belav e?

Li gorî lêkolîna meta-analîtîk a Steel (2007), tê texmînkirin ku nêzî ji sedî 15–20ê mezinan paşxistineke kronîk dijîn, ango ew ji bo wan bûye adeteke domdar. Di nav xwendekarên zanîngehê de ev rêje pir bilindtir e; li gorî hin çavkaniyan zêdetirî nîvê xwendekaran xwe wekî kesên ku bi rêkûpêk karên xwe paşde dixin pênase dikin. Ev jimar nîşan didin ku paşxistin ne pirsgirêkeke kêm û takekesî ye, lê diyardeyeke berfireh a civakî ye.

3. Paşxistin û Birêvebirina Hestan

Yek ji vedîtinên herî girîng ên lêkolînên nûjen ev e ku paşxistin di bingeha xwe de pirsgirêka birêvebirina hestan e. Sirois û Pychyl (2013) îddîa dikin ku dema mirov rastî karekî tê ku hestên nexweş jê re çêdike, ew ji bo ku di wê kêlîkê de xwe baştir hîs bike, ji wî karî direve. Ev hestên nexweş dikarin bêzarî, tirsa têkçûnê, nebaweriya li xwe, nezelaliya kar an jî hêrsa li hember kesê ku kar daye wî bin.

Li gorî vê modelê, paşxistin “serkeftina” hestê ya demkurt li ser armanca demdirêj e. Dema mirov telefona xwe vedike li şûna ku dest bi nivîsandina raporê bike, hesta nexweş di wê kêlîkê de kêm dibe. Ev rehetî wekî xelatekê kar dike û reftarê xurt dike; ji ber vê yekê carekê din jî mirov heman tiştî dike. Lê kar winda nabe; ew dimîne û bi derbasbûna demê re stres zêde dibe. Bi vî awayî çerxeke neyînî çêdibe: kar hestên nexweş tîne, mirov jê direve, dem kêm dibe, stres zêde dibe û kar hîn nexweştir dibe.

Ev nêrîn diyar dike ku çima şîretên wek “plan çêke” an “dema xwe baş birêve bibe” bi tenê têr nakin. Kesên ku paşxistinê dikin pir caran dizanin ku divê çi bikin û kengî bikin; pirsgirêk di zanînê de nîne, di têkiliya bi hestan re ye.

4. Teoriyên Sereke

4.1. Kêmkirina nirxê bi demê re

Di aboriya reftarî û psîkolojiyê de têgeheke girîng kêmkirina nirxê bi demê re (temporal discounting) ye. Li gorî vê têgehê, mirov xelatên nêzîk ji xelatên dûr bi nirxtir dibîne. George Ainslie (1975) nîşan da ku ev kêmkirin ne li ser rêzeke rast e, lê bi awayekî “hîperbolîk” e: dema xelat pir nêzîk dibe, nirxa wê ya hestî ji nişka ve bilind dibe. Ji ber vê yekê dema mirov îro plan dike, ew bi rastî dixwaze sibê bixebite; lê dema sibe tê, kêfa nêzîk (wek temaşekirina rêzefîlmekê) ji xelata dûr (wek serkeftina di ezmûnê de) bihêztir xuya dike.

4.2. Teoriya motîvasyona demkî

Steel (2007) li ser bingeha lêkolînên berê modeleke yekgirtî pêşniyar kir ku jê re teoriya motîvasyona demkî tê gotin. Li gorî vê modelê, motîvasyona mirov ji bo karekî bi çar faktoran ve girêdayî ye: hêviya serkeftinê, nirxa karê, hestiyariya li hember derengxistinê (impulsiveness) û dûrahiya xelatê ya demkî. Dema hêvî û nirx bilind bin, motîvasyon zêde dibe; dema mirov bi hêsanî bala xwe winda bike û xelat dûr be, motîvasyon kêm dibe. Di meta-analîza xwe de Steel dît ku hestiyariya li hember derengxistinê, kêmbûna baweriya bi xwe û bêzariya ji kar, bi paşxistinê re herî zêde têkildar in.

4.3. Kesayet û paşxistin

Di lêkolînên kesayetiyê de, paşxistin herî zêde bi kêmbûna taybetmendiya bi wijdanbûnê (conscientiousness) re girêdayî ye. Kesên ku di vê taybetmendiyê de nirxeke kêm digirin, bi gelemperî kêmtir rêkxistî ne û bêtir ji hêla bandorên derveyî ve têne kişandin. Têkiliya di navbera kemalperestiyê (perfectionism) û paşxistinê de jî gelek caran tê nîqaşkirin. Li gorî Steel (2007), ev têkilî ji ya ku bi gelemperî tê bawerkirin qelstir e; lê belê ew aliyê kemalperestiyê yê ku bi tirsa rexneyê ve girêdayî ye, dikare paşxistinê zêde bike.

5. Encamên Paşxistinê

Gelo paşxistin bi rastî zirarê dide? Hin kes îddîa dikin ku ew di bin zexta demê de baştir dixebitin. Lêkolîneke dirêjdemî ya Tice û Baumeister (1997) ev pirs bi xwendekarên zanîngehê ceriband. Encam balkêş bûn: di destpêka semesterê de xwendekarên ku karên xwe paşde dixistin, stres û nîşanên nexweşiyê kêmtir hebûn. Lê di dawiya semesterê de, dema demên radestkirinê nêzîk bûn, heman xwendekar stres û nexweşiyên zêdetir dîtin û notên wan jî bi gelemperî kêmtir bûn. Bi gotineke din, paşxistin rehetiyeke demkurt dide, lê di dawiyê de bihayê wê bilindtir e.

Lêkolînên din jî paşxistinê bi encamên neyînî yên wek kêmbûna performansa akademîk û pîşeyî, stresa aborî (wek derengxistina dayîna bacan an teserûfa ji bo teqawîtiyê) û derengxistina lênêrîna tenduristiyê re girê didin (Sirois & Pychyl, 2013). Ji ber vê yekê paşxistin ne tenê pirsgirêkeke hilberînê ye, lê dikare bandorê li ser tenduristî û başiya giştî jî bike.

6. Stratejiyên Rûbirûbûnê yên bi Delîl

Ji ber ku paşxistin pirsgirêkeke pirrengî ye, rêbazeke tenê ji bo her kesî tune ye. Lêbelê, hin stratejî hene ku di lêkolînan de bandora wan hatiye nîşandan.

6.1. Niyetên bicihanînê

Psîkolog Peter Gollwitzer têgeha niyetên bicihanînê (implementation intentions) pêş xist (Gollwitzer, 1999). Li şûna armanceke giştî ya wek “ez ê bêtir bixwînim”, mirov planeke bi şêweya “heke-wê-demê” çêdike: “Roja Duşemê saet 9ê sibê, piştî taştê, ez ê li ser maseya xwe 30 deqîqeyan beşa yekem a raporê binivîsim.” Ev rêbaz biryara destpêkirinê ji kêlîka hestî derdixe û wê bi rewşeke diyar ve girê dide. Lêkolînên Gollwitzer û hevkarên wî nîşan didin ku ev rêbaz şansê bicihanîna armancan bi awayekî girîng zêde dike.

6.2. Perçekirina karan

Karên mezin û nezelal hestên nexweş zêdetir çêdikin. Dema karek bi perçeyên biçûk û zelal tê dabeşkirin, hem hêviya serkeftinê bilind dibe hem jî xelat nêzîktir dibe. Li gorî teoriya motîvasyona demkî, ev her du faktor motîvasyonê zêde dikin (Steel, 2007). Mînak, li şûna “teza xwe binivîse”, armanca rojê dikare “500 peyvan ji beşa destpêkê binivîse” be.

6.3. Guhertina jîngehê

Ji ber ku hestiyariya li hember derengxistinê faktoreke sereke ye, kêmkirina tiştên ku bala mirov dikişînin bandorker e. Girtina agahdariyên telefonê, xebitandina li cihekî taybet û sînordarkirina gihîştina malperên civakî di dema xebatê de, mînakên vê stratejiyê ne. Ev rêbaz li şûna ku bi tenê xwe bispêre hêza îradeyê, jîngehê wisa saz dike ku biryara rast hêsantir bibe.

6.4. Xwe-dilovanî

Dibe ku ecêb xuya bike, lê rexnekirina xwe ya tund piştî paşxistinê, pir caran paşxistinê zêde dike; ji ber ku hestên nexweş ên wek şerm û sûcdariyê zêde dike. Sirois û Pychyl (2013) li ser lêkolînên ku nîşan didin xwe-dilovanî, ango nêzîkbûna bi fêmdarî û bê dadbariya tund li xwe, bi paşxistina kêmtir re girêdayî ye, radiwestin. Bi vî awayî mirov dikare ji xeletiya xwe fêr bibe bêyî ku di nav çerxa hestên neyînî de bimîne.

6.5. Destpêkirina biçûk

Ji ber ku dijwariya herî mezin bi gelemperî destpêkirin e, biryara xebitandina tenê ji bo demeke kurt (wek 10 deqîqeyan) dikare astengiya hestî kêm bike. Pir caran piştî destpêkirinê, berdewamkirin hêsantir dibe. Ev rêbaz bi taybetî ji bo karên ku mirov ji wan ditirse an jê bêzar dibe, bikêr e.

7. Nîqaş

Lêkolînên li ser paşxistinê hin sînorên girîng jî hene. Piraniya lêkolînan li ser xwendekarên zanîngehê li welatên rojavayî hatine kirin; ji ber vê yekê gelo encam di çandên cuda de û di nav komên temenî yên cuda de wekî hev in, hîn bi tevahî ne zelal e. Herwiha piraniya pîvanan li ser rapora kesane ne, ango mirov bi xwe dibêje ka ew çiqasî karan paşde dixe. Ev dikare rastbûna encaman sînordar bike.

Ji aliyekî din ve, divê paşxistina kronîk ji hin rewşên klînîkî were cudakirin. Mînak, di kesên bi nexweşiya kêmbûna balê û zêdeçalakiyê (ADHD) an depresyonê de, derengxistina karan dikare nîşaneke rewşeke berfirehtir be. Di rewşên weha de, piştgiriya pisporekî tenduristiya derûnî dikare ji stratejiyên xwe-alîkariyê bikêrtir be.

8. Encam

Paşxistina karan diyardeyeke berfireh e ku bandorê li ser jiyana akademîk, pîşeyî û kesane dike. Lêkolînên zanistî nîşan didin ku ew ne tembelî ye, lê bi giranî pirsgirêkeke xwe-rêkxistinê û birêvebirina hestan e: mirov karên ku hestên nexweş tînin dereng dixe da ku di demeke kurt de xwe rehet hîs bike. Teoriyên wek kêmkirina nirxê bi demê re û teoriya motîvasyona demkî rave dikin ka çima xelatên nêzîk ji armancên dûr bihêztir xuya dikin. Rêbazên wek niyetên bicihanînê, perçekirina karan, guhertina jîngehê û xwe-dilovanî alîkariyê dikin ku ev çerx were şikandin. Têgihîştina sedemên rastîn ên paşxistinê gava yekem e ji bo rûbirûbûneke bi bandor.

Çavkanî

• Ainslie, G. (1975). Specious reward: A behavioral theory of impulsiveness and impulse control. Psychological Bulletin, 82(4), 463–496.
• Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
• Sirois, F., & Pychyl, T. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
• Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94.
• Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance, stress, and health: The costs and benefits of dawdling. Psychological Science, 8(6), 454–458.