Kurte
Telefonên jîr di demeke kurt de bûne beşeke navendî ya jiyana rojane. Ev gotar mekanîzmayên psîkolojîk û neurobiyolojîk ên ku dibin sedema karanîna dubare û carinan bêkontrol a telefonan dinirxîne. Pêşî rewşa têgehî tê ravekirin: “girêdayîbûna bi telefonê” di pergalên teşhîsê yên fermî de wekî nexweşiyeke serbixwe nehatiye pejirandin, û ji ber vê yekê di wêjeya zanistî de pir caran têgeha “karanîna pirsgirêkdar” tê bikaranîn. Paşê rola dopamînê di fêrbûna xelatê de, modela xelata guhêrbar a ku ji lêkolînên B. F. Skinner tê, sêwirana sepanan, bandora hebûna telefonê li ser bal û hişyariyê, û fonksiyona telefonê wekî rêya revê ji westandin û tenêtiyê tên nîqaşkirin. Di dawiyê de stratejiyên li ser bingeha delîlan ji bo vegerandina kontrolê li ser karanînê tên pêşkêşkirin. Encam ew e ku pirsgirêk ne telefon bi xwe ye, lê têkiliya di navbera mejiyê mirov, sêwirana teknolojiyê û hewcedariyên hestyarî de ye.

Peyvên sereke: telefona jîr, dopamîn, xelata guhêrbar, bal, girêdayîbûna dîjîtal, sêwirana sepanan

1. Destpêk

Telefona jîr îro ne tenê amûreke ragihandinê ye. Ew di heman demê de saet, kamera, nexşe, bank, rojname, pirtûkxane û navenda şahiyê ye. Ev pirfonksiyonelî jiyanê hêsan dike, lê di heman demê de dihêle ku mirov di rojê de bi dehan, carinan bi sedan caran li telefona xwe binêre. Gelek kes dibêjin ku destê wan “bi xwe” diçe telefonê, bêyî ku biryareke hişyar bidin.

Ev diyarde pirsên zanistî derdixe holê: Çima karanîna telefonê ewqas bi hêsanî dibe adet? Kîjan mekanîzmayên mejî tê de rol dilîzin? Gelo sêwirana sepanan bi zanebûn vê adetê xurt dike? Û mirov çawa dikare kontrolê li ser karanîna xwe vegerîne? Ev gotar hewl dide ku li ser bingeha lêkolînên psîkolojî û neurozanistiyê bersivên van pirsan bide.

2. Pênase: Girêdayîbûn an Karanîna Pirsgirêkdar?

Di axaftina rojane de têgeha “tiryakiya telefonê” pir tê bikaranîn. Lêbelê, di destûrên teşhîsê yên fermî de, wek DSM-5 ya Komeleya Psîkiyatriyê ya Amerîkayê, “girêdayîbûna bi telefonê” wekî nexweşiyeke serbixwe cih nagire. Di DSM-5ê de tenê “nexweşiya lîstikên înternetê” (Internet Gaming Disorder) wekî rewşeke ku lêkolîna zêdetir hewce dike hatiye destnîşankirin.

Ji ber vê yekê, gelek lêkolîner têgeha “karanîna pirsgirêkdar a telefona jîr” (problematic smartphone use) tercîh dikin. Ev têgeh rewşên ku karanîna telefonê bandoreke neyînî li ser xew, xebat, xwendin, têkiliyên civakî an tenduristiya derûnî dike, vedihewîne. Ev cudahî girîng e, ji ber ku her karanîna zêde ne nexweşî ye, û nîşankirina hemû adetên dîjîtal wekî “tiryakî” dikare xetereyên rastîn veşêre an jî bêhewce tirsê çêbike.

3. Dopamîn û Fêrbûna Xelatê

Di wêjeya populer de dopamîn pir caran wekî “hormona bextewariyê” tê binavkirin. Lêbelê ev pênase ne rast e. Dopamîn neurotransmîterek e ku bi giranî di fêrbûna xelatê, motîvasyon û tevgerê de rol dilîze. Lêkolînên Wolfram Schultz û hevkarên wî nîşan dan ku neuronên dopamînê bi taybetî li hember cudahiya di navbera xelata hêvîkirî û xelata rastîn de bersiv didin; ji vê re “xeletiya pêşbîniya xelatê” (reward prediction error) tê gotin (Schultz û yd., 1997).

Berridge û Robinson (1998) jî cudahiyek di navbera “xwestin” (wanting) û “hezkirin” (liking) de danîn. Li gorî modela wan, dopamîn bêtir bi xwestin û lêgerîna xelatê ve girêdayî ye, ne bi kêfa ku ji xelatê tê. Ev yek ravekirineke girîng dide: mirov dikare bi berdewamî li telefona xwe binêre, her çend ev kar kêfeke mezin nede wî jî.

Di çarçoveya telefonê de, her agahdariyek, peyamek an “like”-ek îhtîmala xelateke civakî an agahiyî ye. Ji ber ku mirov nizane kengê û çi dê were, mejî bi berdewamî di rewşa bendewariyê de dimîne.

4. Modela Xelata Guhêrbar

Psîkologê Amerîkî B. F. Skinner di lêkolînên xwe yên li ser şertkirina operant de nîşan da ku xelatên ku bi awayekî nepêşbînîkirî tên – ango “bernameya xelata guhêrbar” (variable ratio schedule) – tevgereke pir xurt û berdewam çêdikin (Ferster & Skinner, 1957; Skinner, 1953). Ajalên ku carinan û bi awayekî nediyar xelat distandin, ji yên ku her car xelat distandin bêtir û bi isrartir tevger dubare dikirin.

Gelek lêkolîner û nivîskar destnîşan dikin ku heman prensîb di makîneyên qumarê de û di gelek taybetmendiyên sepanên dîjîtal de jî heye (Alter, 2017). Mînak, “kaşkirin ji bo nûkirinê” (pull-to-refresh) û gerandina bêdawî (infinite scroll) her car îhtîmala naverokeke nû û balkêş pêşkêş dikin. Carinan naverok balkêş e, carinan ne; ev nediyarî bi xwe motîvasyonê xurt dike.

Nir Eyal di pirtûka xwe ya bi navê Hooked de, ku ji bo sêwiranerên berheman hatiye nivîsandin, modeleke çar-qonaxî ji bo avakirina adetan pêşkêş dike: teşwîq (trigger), çalakî, xelata guhêrbar û veberhênan (Eyal, 2014). Ev pirtûk nîşan dide ku avakirina adetan di nav pîşesaziya teknolojiyê de armanceke vekirî û bi zanebûn e.

5. Sêwirana Sepanan û Aboriya Balê

5.1. Agahdarî wekî teşwîq

Agahdarî (notification) yek ji teşwîqên herî xurt ên derveyî ne. Deng, lerizîn an nîşaneke sor li ser îkona sepanê bala mirov dikişîne û pir caran karê ku mirov pê mijûl e qut dike. Gelek sepan dem, hejmar û awayê şandina agahdariyan li gorî tevgera bikarhêner eyar dikin da ku îhtîmala vegerê zêde bibe.

5.2. Modela karsaziyê

Gelek platformên belaş dahata xwe ji reklaman bi dest dixin. Ji ber vê yekê, dema ku bikarhêner li ser platformê derbas dike, rasterast bi dahatê ve girêdayî ye. Di wêjeya akademîk de ji vê rewşê re “aboriya balê” (attention economy) tê gotin. Ev nayê wê wateyê ku her sêwiraner bi niyeteke xirab dixebite; lê nîşan dide ku teşwîqên aborî bi zêdekirina dema karanînê re li hev dikin.

5.3. Hebûna telefonê û kapasîteya hişî

Lêkolîneke balkêş a Ward û hevkarên wî (2017) nîşan da ku heta hebûna telefonê li ser maseyê, her çend girtî be jî, dikare kapasîteya hişî ya ku ji bo karên din amade ye kêm bike. Beşdarên ku telefonên wan di odeyeke din de bûn, di ceribandinên bîra xebatê de encamên baştir bi dest xistin. Ev encam nîşan dide ku telefon ne tenê dema ku tê bikaranîn, lê dema ku tenê nêzîk e jî beşek ji balê dixwe.

6. Telefon wekî Rêya Revê

6.1. Westandina derûnî

Dema ku mirov westiyayî ye, karên ku hewldaneke hişî ya mezin dixwazin – wek xwendina dirêj, nivîsandin an çareserkirina pirsgirêkan – zehmettir dibin. Telefon di vê rewşê de alternatîfeke hêsan pêşkêş dike: naveroka kurt, pasîf û bêwestan. Ev rihetbûna kurt dikare xelekeke adetê çêbike: westandin, telefon, rihetbûna demkurt, û dîsa vegera telefonê.

6.2. Bêzarî û tenêtî

Lêkolînên Wilson û hevkarên wî (2014) nîşan dan ku gelek beşdar tenê 6–15 deqeyan bi ramanên xwe re bi tenê man pir dijwar dîtin; hin beşdar heta şokeke elektrîkê ya sivik li xwe xistin, li şûna ku bê ti çalakî rûnin. Ev encam alîkariya têgihîştina vê yekê dike ku çima telefon di her kêliyeke vala de tê destê mirov: ew rêyeke hêsan e ji bo revîna ji bêdengî û ramanên nexweş.

Sosyologa Amerîkî Sherry Turkle jî di pirtûka xwe ya Alone Together de nîşan dide ku teknolojiya dîjîtal dikare hestekê girêdayîbûnê bide mirov, lê di heman demê de têkiliyên rû bi rû û kûr qels bike (Turkle, 2011). Bi gotineke din, telefon dikare dengê tenêtiyê bêdeng bike, lê ne her car tenêtiyê bi xwe ji holê radike.

7. Stratejiyên Vegerandina Kontrolê

Ji ber ku pirsgirêk bi giranî bi adet û sêwiranê ve girêdayî ye, çareserî jî bi guhertina hawîrdor û adetan dest pê dike. Ev stratejî di wêjeya psîkolojiya tevgerê de ji bo guhertina adetan tên pêşniyarkirin:

• Kêmkirina teşwîqan: Girtina agahdariyên ne-girîng, rakirina nîşanên sor û veguhastina sepanên civakî ji rûpela sereke ya telefonê.
• Dûrbûna fîzîkî: Di dema xebat, xwendin an xewê de danîna telefonê li odeyeke din, li gorî encamên Ward û hevkarên wî (2017).
• Demên diyarkirî: Diyarkirina demên taybet ên ji bo kontrolkirina peyaman, li şûna bersivdana bi berdewamî.
• Destpêk û dawiya rojê: Ne yekser piştî şiyarbûnê û ne yekser berî razanê li telefonê nêrîn.
• Alternatîfên berbiçav: Amadekirina çalakiyên din ên hêsan, wek pirtûkekê an meşeke kurt, ji bo kêliyên bêzarî û westandinê.

Ev gavên biçûk girîng in, ji ber ku ew li şûna hêza îradeyê, li ser guhertina hawîrdorê disekinin. Lêkolînên li ser adetan nîşan didin ku guhertina hawîrdorê bi gelemperî ji hewldanên tenê bi îradeyê bi bandortir e.

8. Nîqaş: Sînorên Zanîna Heyî

Tevî ku gelek lêkolîn li ser karanîna telefonê hatine kirin, divê sînorên vê wêjeyê jî bên dîtin. Yekem, piraniya lêkolînan li ser bingeha anketên ku beşdar bi xwe bersiv didin hatine kirin. Mirov pir caran dema ku li ser telefonê derbas dikin xelet texmîn dikin; ji ber vê yekê, encamên ku li ser van anketan hatine avakirin dikarin ne bi tevahî rast bin. Lêkolînên nûtir hewl didin ku daneyên objektîf, wek dema ekranê ya ku telefon bi xwe tomar dike, bi kar bînin.

Duyem, gelek lêkolîn têkiliyê (korelasyon) nîşan didin, ne sedemê. Mînak, heke kesên ku telefonê zêde bi kar tînin bêtir xemgîn bin, ev dikare were wê wateyê ku telefon xemgîniyê zêde dike; lê di heman demê de dikare were wê wateyê ku kesên xemgîn bêtir berê xwe didin telefonê. Ji bo cudakirina van her du îhtîmalan, lêkolînên dirêj-demî û ceribandinên kontrolkirî hewce ne.

Sêyem, “karanîna telefonê” ne tiştekî yekreng e. Axaftina bi malbatê re, xwendina gotareke zanistî, lîstina lîstikekê û gerandina bêdawî ya li ser medyaya civakî bandorên cuda dikin. Ji ber vê yekê, lêkolîner her ku diçe bêtir li ser awayê karanînê disekinin, ne tenê li ser dema giştî. Ev nêrîn nîşan dide ku pirsa rast ne “çiqas?” bi tenê ye, lê “çawa û ji bo çi?” ye jî.

9. Encam

Zehmetiya dev ji telefonê berdanê ne qelsiyeke kesane ya hêsan e. Ew encama hevdîtina sê faktoran e: pergala xelatê ya mejî ku li hember xelatên nediyar pir hesas e; sêwirana sepanan ku ev hesasiyet bi zanebûn bi kar tîne; û hewcedariyên hestyarî yên wek revîna ji westandin, bêzarî û tenêtiyê.

Lêbelê, telefon bi xwe ne dijmin e. Ew amûreke bi hêz e ku dikare zanîn, ragihandin û afirandinê hêsan bike. Armanc ne devjêberdana bi tevahî ye, lê avakirina têkiliyeke hişyar e: bikaranîna telefonê li gorî biryarên xwe, ne li gorî teşwîqên ku ji derve tên.

Çavkanî

• Alter, A. (2017). Irresistible: The rise of addictive technology and the business of keeping us hooked. Penguin Press.
• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
• Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (1998). What is the role of dopamine in reward: Hedonic impact, reward learning, or incentive salience? Brain Research Reviews, 28(3), 309–369.
• Eyal, N. (2014). Hooked: How to build habit-forming products. Portfolio.
• Ferster, C. B., & Skinner, B. F. (1957). Schedules of reinforcement. Appleton-Century-Crofts.
• Schultz, W., Dayan, P., & Montague, P. R. (1997). A neural substrate of prediction and reward. Science, 275(5306), 1593–1599.
• Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior. Macmillan.
• Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
• Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain drain: The mere presence of one’s own smartphone reduces available cognitive capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140–154.
• Wilson, T. D., Reinhard, D. A., Westgate, E. C., Gilbert, D. T., Ellerbeck, N., Hahn, C., Brown, C. L., & Shaked, A. (2014). Just think: The challenges of the disengaged mind. Science, 345(6192), 75–77.