Kurte: Pirsa wateya jiyanê yek ji kevntirîn pirsên felsefe, ol û zanistê ye. Ev gotar pênc nêzîkatiyên sereke yên li ser vê pirsê bi awayekî berawirdî dinirxîne: nêzîkatiya olî, ya felsefeya klasîk, ya hebûnparêz (egzîstansiyalîst), ya biyolojiya pêşveçûnê û ya psîkolojiya mirovî. Armanc ew e ku xwîner bibîne ka her nêzîkatî wateyê li ku derê digere û çawa pênase dike.
1. Destpêk
Mirov ne tenê dijî; ew li ser jiyana xwe jî difikire. Pirsên wekî “Em çima li vir in?”, “Divê em çawa bijîn?” û “Gelo jiyan xwedî armancekê ye?” di hemû çandan de derketine holê. Ji ber vê yekê, wateya jiyanê ne tenê pirseke kesane ye; ew mîrateke hevpar a mirovahiyê ye.
Di wêjeya felsefî de du pirs ji hev têne cudakirin: yek, gelo jiyan bi giştî xwedî wateyekê ye (wateya kozmîk); du, gelo jiyana kesekî dikare watedar be (wateya kesane) (Metz, 2013). Nêzîkatiyên jêrîn bersivên cuda didin van her du pirsan.
2. Nêzîkatiya Olî: Wate ji Derve Tê Dayîn
Li gorî vê nêrînê, mirov wateyê naafirîne, wê kifş dike. Armanca jiyanê ji aliyê Xwedê, plana îlahî an rêzikeke pîroz ve hatiye diyarkirin.
- Xiristiyantî: Jiyan ji bo naskirina Xwedê û jiyankirina li gorî îradeya wî ye.
- Îslam: Mirov wekî “xelîfe”yê li ser rûyê erdê tê dîtin; jiyan ceribandin û berpirsiyariyek e.
- Budîzm: Armanc rizgarbûna ji êşê (dukkha) û gihîştina ronakbûnê (nirvana) ye.
- Hinduîzm: Armanc rizgarbûna giyanî (moksha) ji çerxa ji nû ve zayînê ye.
Di vê perspektîfê de wate ne kesane, lê gerdûnî ye: ji bo her kesî heman çavkanî heye.
3. Nêzîkatiya Felsefeya Klasîk: Wate bi Aqil û Fezîletê
Ji Sokrates û Arîstoteles heta Stoayiyan, gelek fîlozofan îdia kir ku jiyana watedar bi aqil û fezîletê tê bidestxistin. Arîstoteles armanca dawî ya mirov wekî eudaimonia, yanî “jiyana baş û geşbûyî”, pênase dike (Arîstoteles, Etîka Nîkomakhosî).
Fîlozofê Stoayî Epîktetos jî diyar dike ku ne bûyer bi xwe, lê dîtina me ya li ser bûyeran me aciz dike (Enchiridion, 5). Li gorî vê nêzîkatiyê, mirov bi pêşxistina karakter û raman wateyê dide jiyana xwe.
4. Nêzîkatiya Hebûnparêz: Wate Nayê Dayîn, Tê Afirandin
Di sedsala 19an û 20an de ramanwerên wekî Nietzsche, Sartre û Camus nêrîneke radîkal pêş xistin: gerdûn bi xwe xwedî wateyeke amadekirî nîne. Sartre vê yekê bi gotina “hebûn berî cewherê tê” kurt dike; yanî mirov pêşî heye, paşê bi hilbijartinên xwe xwe diafirîne (Sartre, 1946).
Camus jî di Efsaneya Sîzîfos de pirsa bingehîn wiha datîne: ger jiyan bêwate xuya bike, gelo jiyan hêjayî jiyînê ye? Bersiva wî ew e ku mirov dikare li hember bêwatebûnê (absurd) serî hilde û bi vê serhildanê jiyana xwe watedar bike (Camus, 1942).
5. Nêzîkatiya Biyolojiya Pêşveçûnê
Ji aliyê biyolojiyê ve, jiyan encama pêvajoya pêşveçûnê (evolution) ye. Di vê çarçoveyê de “armanc” ne kesane ye, lê bi berdewamiya cureyan û veguhastina genan ve girêdayî ye. Richard Dawkins di Gena Xweperest de nîşan dide ku hilbijartina xwezayî li ser asta genan dixebite (Dawkins, 1976).
Lê divê were zanîn ku ev nêzîkatî bi giştî rave dike ka jiyan çawa pêk hatiye; ew bi serê xwe nabêje ka mirov divê çawa bijî. Ji ber vê yekê gelek zanyar biyolojiyê wekî bingeh, lê ne wekî bersiva dawî, dibînin.
6. Nêzîkatiya Psîkolojîk: Wate bi Ezmûnê
Psîkiyatrîst Viktor Frankl, ku ji kampên komkujiyê yên Naziyan rizgar bûbû, di pirtûka xwe Mirov li Wateyê Digere de dibêje ku hewcedariya herî bingehîn a mirov dîtina wateyê ye (Frankl, 1946/2006). Li gorî wî, wate bi sê rêyan tê dîtin:
- Afirandin: kar, huner û beşdarî.
- Ezmûn: evîn, xweza û têkiliyên mirovî.
- Helwest: awayê ku mirov li hember êş û zehmetiyên neguhêrbar disekine.
Lêkolînên psîkolojiya erênî jî nîşan didin ku hesta watedariyê bi tenduristiya derûnî û domdariya jiyanê re têkildar e (Steger, 2012).
7. Nirxandin û Encam
Her çend ev pênc nêzîkatî ji hev cuda xuya bikin jî, xaleke wan a hevpar heye: wate ne tiştekî sabît e, lê bi temen, bi şert û mercan û bi hişmendiyê re diguhere û kûr dibe. Nêzîkatiya olî wateyê di çavkaniyeke derveyî de dibîne, ya hebûnparêz di azadiya mirov de, ya psîkolojîk jî di têkiliya mirov bi jiyanê re.
Dibe ku ji ber vê yekê pirsa rast ne “Wateya jiyanê çi ye?”, lê “Ez wateyê didim çi?” be.
Çavkanî
- Arîstoteles. Etîka Nîkomakhosî. Wer. W. D. Ross. Oxford University Press, 2009.
- Camus, A. (1942). Le Mythe de Sisyphe. Paris: Gallimard.
- Dawkins, R. (1976). The Selfish Gene. Oxford: Oxford University Press.
- Epîktetos. Enchiridion. Wer. E. Carter. Cambridge University Press, 2014.
- Frankl, V. E. (2006). Man’s Search for Meaning. Boston: Beacon Press. (Çapa yekem 1946)
- Metz, T. (2013). Meaning in Life: An Analytic Study. Oxford: Oxford University Press.
- Sartre, J.-P. (1946). L’existentialisme est un humanisme. Paris: Nagel.
- Steger, M. F. (2012). Experiencing meaning in life. Di: P. T. P. Wong (ed.), The Human Quest for Meaning (r. 165–184). New York: Routledge.
