Kurte
Têgeha binhişê ji bo pêvajoyên derûnî tê bikaranîn ku bêyî haydariya hişmend bandorê li ser raman, hest û tevgerên mirov dikin. Ev gotar pêşketina dîrokî ya vê têgehê dinirxîne: ji nêrîna psîkanalîtîk a Sigmund Freud, ku binhiş wekî cihê xwestek û bîranînên tepisandî dît, heta nêrîna “binhişa kognîtîf” a psîkolojiya nûjen, ku binhiş wekî komeke pêvajoyên otomatîk û bilez rave dike. Gotar lêkolînên sereke yên ezmûnî pêşkêş dike, wek bandora amadekirinê (priming), ceribandina Libet a li ser biryardanê, lêkolînên Nisbett û Wilson li ser sînorên xwe-naskirinê û modela du-pergalî ya Kahneman. Herwiha hin efsaneyên belav, wek îddiaya ku reklamên binhişî bi hêz mirovan îdare dikin an jî ku “mirov tenê ji sedî deh mejiyê xwe bi kar tîne”, tên rexnekirin. Encam ew e ku beşeke mezin a jiyana derûnî bi awayekî otomatîk pêk tê, lê ev pêvajo ne hêzeke nepenî ne û bi rêbazên zanistî tên lêkolînkirin.

Peyvên sereke: binhiş, psîkanalîz, binhişa kognîtîf, amadekirin, biryardan, Freud, Kahneman

1. Destpêk

Gelek caran em tiştekî dikin û paşê nikarin bi zelalî rave bikin ka çima me ew kir. Em navekî ji bîr dikin û piştî çend saetan ew ji nişka ve tê bîra me. Em bi otomatîkî erebe diajon û di heman demê de li ser tiştekî din difikirin. Ev mînak nîşan didin ku beşeke girîng a karê hişê me li derveyî haydariya hişmend pêk tê.

Ji bo vê diyardeyê di psîkolojiyê de têgehên wek “binhiş”, “nehişmend” an “pêvajoyên otomatîk” tên bikaranîn. Ev gotar armanc dike ku cudahiya di navbera nêrînên kevn û nû de zelal bike û lêkolînên sereke yên di vî warî de bi awayekî rexneyî pêşkêş bike.

2. Paşxaneya Dîrokî

Ramana ku hin pêvajoyên derûnî nehişmend in ne bi Freud dest pê kir. Fîlozofê Alman Leibniz di sedsala 18an de behsa “têgihîştinên biçûk” (petites perceptions) kir ku em pê nehesin lê bandorê li me dikin. Di sedsala 19an de fîzyolog Hermann von Helmholtz têgeha “encamgirtinên nehişmend” pêşniyar kir da ku rave bike ka mejî çawa ji agahiyên kêm wêneyeke tevahî ya cîhanê çêdike.

3. Nêrîna Psîkanalîtîk

3.1. Freud û modela topografîk

Sigmund Freud (1856–1939) di berhema xwe Şîroveya Xewnan (1900) de modelek pêşniyar kir ku tê de hiş ji sê astan pêk tê: hişmend, pêşhişmend û binhiş (nehişmend). Li gorî Freud, binhiş cihê xwestek, ajo û bîranînên ku ji ber ku êşdar an nepejirandî ne hatine “tepisandin” e. Ev naverok bi awayên nerasterast derdikevin holê: di xewnan de, di şaşiyên axaftinê de û di nîşanên neurotîk de (Freud, 1900).

Wekheviya bi çiyayê qeşayê re, ku beşeke biçûk li ser avê ye û beşa mezin di bin avê de ye, pir caran bi navê Freud ve tê girêdan; lêbelê ev wekhevî bi vî awayî di nivîsên Freud bi xwe de nayê dîtin û paşê ji bo ravekirina nêrîna wî hatiye bikaranîn.

3.2. Modela strukturel

Freud paşê di Ez û Ew (1923) de modeleke din pêşniyar kir: “ew” (id), “ez” (ego) û “ser-ez” (superego). Li gorî vê modelê, beşên her sê strukturan jî dikarin nehişmend bin.

3.3. Rexne

Gelek îddiayên Freud bi rêbazên ezmûnî zehmet tên ceribandin. Fîlozofê zanistê Karl Popper psîkanalîzê wekî mînaka teoriyeke ku nayê derewandin (falsifîyekirin) rexne kir. Lêbelê ramana giştî ya ku pêvajoyên nehişmend bandorê li tevgerê dikin, di psîkolojiya nûjen de bi awayekî din hat pejirandin.

4. Binhişa Kognîtîf

Ji salên 1980yî û pê ve psîkologên kognîtîf têgeheke nû ya binhişê pêş xistin. John Kihlstrom ji vê re “binhişa kognîtîf” got: pêvajoyên wek naskirina şêweyan, têgihîştina ziman û fêrbûna jêhatîbûnan ku bi lez û otomatîkî pêk tên, bêyî ku em gavên wan bibînin (Kihlstrom, 1987). Ev binhiş ne cihê xwestekên tepisandî ye, lê beşeke asayî ya pergala agahiyê ya mejî ye.

4.1. Bîra veşartî

Lêkolînên li ser nexweşên bi windabûna bîrê (amnezî) nîşan dan ku ew dikarin jêhatîbûnên nû fêr bibin her çend nayê bîra wan ku ew fêr bûne. Ev yek cudahiya di navbera “bîra eşkere” (bîranîna hişmend a bûyer û agahiyan) û “bîra veşartî” (jêhatîbûn û adet) de nîşan dide.

4.2. Amadekirin (priming)

Di lêkolînên amadekirinê de, dîtina peyv an wêneyekê bandorê li ser bersivên paşîn dike, her çend beşdar pê nehesin jî. Mînak, kesê ku peyva “doktor” dibîne, peyva “hemşîre” zûtir nas dike. Bargh û Chartrand (1999) îddîa kirin ku beşeke mezin a tevgerên rojane bi vî rengî otomatîk e. Lêbelê divê were gotin ku hin lêkolînên navdar ên “amadekirina civakî” di ceribandinên dubare de nehatin piştrastkirin; ji ber vê yekê lêkolîner niha bi baldarîtir li van encaman dinêrin.

5. Binhiş û Biryardan

5.1. Ceribandina Libet

Benjamin Libet û hevkarên wî (1983) ji beşdaran xwestin ku di kêliyeke ku bi xwe hilbijêrin de destê xwe tevbigerînin û dema ku biryar dan, cihê destê saetekê bibîr bînin. Çalakiya elektrîkî ya mejî, ku jê re “potansiyela amadebûnê” tê gotin, nêzî nîv saniyeyê berî tevgerê û çend sed mîlîsaniye berî biryara hişmend a ragihandî dest pê kir. Ev encam di nîqaşên li ser îradeya azad de pir hat bikaranîn. Lêbelê lêkolînên paşîn nîşan dan ku şîroveya vê potansiyelê wekî “biryareke nehişmend” ne teqez e; dibe ku ew tenê lerizînên asayî yên çalakiya mejî nîşan bide.

5.2. Sînorên xwe-naskirinê

Nisbett û Wilson (1977) nîşan dan ku mirov gelek caran nikarin bi rastî rave bikin ka çi bandor li biryarên wan kiriye. Beşdar sedemên maqûl didan, lê ev sedem ne hertim sedemên rastîn bûn. Wilson (2002) paşê ev ramana di pirtûka xwe Strangers to Ourselves de berfireh kir.

5.3. Du pergal

Daniel Kahneman di pirtûka xwe Thinking, Fast and Slow (2011) de ji bo hêsankirinê behsa du “pergalan” dike: Pergala 1 bilez, otomatîk û bê hewldan e; Pergala 2 hêdî, bi baldarî û bi hewldan e. Gelek ji xeletiyên ramanê, wek bandora “lengerê” (anchoring) an jî zêde girîngîdayîna mînakên ku zû tên bîrê, bi xebata otomatîk a Pergala 1 ve tên girêdan (Kahneman, 2011).

6. Efsane û Têgihîştinên Şaş

• Reklamên binhişî: Di sala 1957an de James Vicary îddîa kir ku peyamên kurt ên “Coca-Cola vexwe” û “Popcorn bixwe” di sînemayê de firotinê zêde kirine. Paşê Vicary bi xwe qebûl kir ku daneyên wî ne rast bûn. Lêkolînên laboratuwarê nîşan didin ku bandorên binhişî dikarin hebin, lê ew biçûk û bi şert in.
• “Ji sedî 10ê mejî”: Ev îddia bingeheke zanistî nîne. Wênekirina mejî nîşan dide ku hemû deverên mejî xwedî fonksiyon in.
• “Hêza binhişê” ya bê sînor: Hin pirtûkên alîkariya xwe îddîa dikin ku mirov dikare bi “bernamekirina binhişê” her tiştî bi dest bixe. Ev îddia ji hêla lêkolînên zanistî ve nayên piştgirîkirin.

7. Nîqaş

Têgeha binhişê di sedsala dawî de guhertineke mezin derbas kir. Binhişa Freud bi naverok, xwestek û pevçûnan dagirtî bû; binhişa kognîtîf bêtir wekî komeke pêvajoyên bikêr tê dîtin ku hişmendiyê ji barê zêde rizgar dikin. Her du nêrîn li ser yek xalê li hev dikin: haydariya hişmend tenê beşeke karê hişê ye. Lêbelê lêkolînên nûjen herwiha nîşan didin ku hişmendî ne bêbandor e; plankirin, kontrolkirina xwe û fêrbûna jêhatîbûnên nû hewcedarê baldariya hişmend in.

8. Encam

Binhiş ne hêzeke nepenî ye ku jiyana me ji derve îdare dike, lê beşeke xwezayî ya karê mejî ye. Gelek pêvajoyên wek naskirin, bîr, adet û nirxandinên bilez bêyî haydariya me pêk tên. Zanîna li ser van pêvajoyan dikare alîkariya me bike ku xeletiyên xwe yên ramanê baştir nas bikin. Ji bo pêşerojê, lêkolînên ku rêbazên neurozanistî û psîkolojîk bi hev re bi kar tînin dê sînorên di navbera hişmend û nehişmend de zelaltir bikin.

Çavkanî

• Bargh, J. A., & Chartrand, T. L. (1999). The unbearable automaticity of being. American Psychologist, 54(7), 462–479.
• Freud, S. (1900). Die Traumdeutung. Franz Deuticke.
• Freud, S. (1923). Das Ich und das Es. Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
• Kihlstrom, J. F. (1987). The cognitive unconscious. Science, 237(4821), 1445–1452.
• Libet, B., Gleason, C. A., Wright, E. W., & Pearl, D. K. (1983). Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential). Brain, 106(3), 623–642.
• Nisbett, R. E., & Wilson, T. D. (1977). Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes. Psychological Review, 84(3), 231–259.
• Wilson, T. D. (2002). Strangers to ourselves: Discovering the adaptive unconscious. Harvard University Press.