Kurte
Lalibela bajarokek e li herêma Amhara ya bakurê Etiyopyayê ku bi koma xwe ya ji yanzdeh dêrên ku ji kevirê yekpare hatine kolandin, navdar e. Li gorî kevneşopiya Etiyopî, ev dêr di serdema Qral Gebre Mesqel Lalibela ya xanedana Zagwe de, di dawiya sedsala 12an û destpêka sedsala 13an de, hatine çêkirin û armanca wan avakirina “Orşelîma Nû” bû. Ev gotar paşxaneya dîrokî ya xanedana Zagwe û Xiristiyantiya Etiyopî, teknîka avakirina dêrên kevirî, taybetmendiyên mîmarî yên dêrên sereke, wek Bete Medhane Alem û Bete Giyorgis, û nîqaşên arkeolojîk ên li ser dîroka wan dinirxîne. Her wiha rola Lalibelayê wekî navendeke hecê ya zindî û pirsgirêkên parastina wê tên nîqaşkirin. Lalibela di sala 1978an de ket Lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê. Encam nîşan dide ku dêrên Lalibelayê hem şaheserên endezyariyê ne û hem jî beşeke zindî ya jiyana olî ya Etiyopyayê ne.

Peyvên sereke: Lalibela, Etiyopya, xanedana Zagwe, mîmariya kevirî, Dêra Ortodoks a Etiyopî, mîrateya cîhanê

1. Destpêk

Piraniya avahiyên mîmarî bi danîna keviran li ser hev tên çêkirin. Dêrên Lalibelayê berevajî vê ne: ew ji jor ber bi jêr ve ji nav zinarekî yekpare hatine kolandin. Ango karkeran pêşî xendekên kûr li dora blokeke mezin a zinar kolandine, paşê ev blok ji derve û ji hundir ve şekil daye, heta ku dêreke bi derî, pencere, stûn û odeyan jê derketiye. Ev rêbaz pêdivî bi plankirineke pir hûr heye, ji ber ku şaşiyeke ku tê kirin nayê rastkirin.

Lalibela îro hem cihekî mîrateya cîhanê ye û hem jî navendeke olî ya zindî ye ku her sal bi deh hezaran heciyên Xiristiyanên Ortodoks ên Etiyopî lê kom dibin. Ev gotar van her du aliyan bi hev re dinirxîne.

2. Paşxaneya Dîrokî

2.1. Xiristiyantî li Etiyopyayê

Etiyopya yek ji kevintirîn welatên Xiristiyan ên cîhanê ye. Li gorî çavkaniyan, di sedsala 4an a zayînî de Qral Ezana yê Aksûmê Xiristiyantî qebûl kir (Phillipson, 2012; Pankhurst, 2001). Dêra Ortodoks a Etiyopî, ku bi kevneşopiya xwe ya taybet tê naskirin, bi sedsalan bi Dêra Qibtî ya Misrê ve girêdayî ma û serokê wê yê olî ji Misrê dihat şandin.

2.2. Xanedana Zagwe

Piştî lawazbûna Qraliyeta Aksûmê, di sedsala 12an de xanedana Zagwe li herêmên çiyayî yên navendî yên Etiyopyayê desthilatdarî bi dest xist. Paytexta wan bajarê Roha bû, ku paşê bi navê qralê herî navdar ê xanedanê, Lalibela, hat binavkirin (Taddesse Tamrat, 1972). Li gorî kevneşopiya Etiyopî, Gebre Mesqel Lalibela di dawiya sedsala 12an û destpêka sedsala 13an de desthilatdar bû.

2.3. “Orşelîma Nû”

Li gorî kevneşopiyê, armanca Qral Lalibela ew bû ku li Etiyopyayê “Orşelîmeke Nû” ava bike. Hin dîroknas vê yekê bi zehmetbûna rêwîtiya hecê ya bo Orşelîmê piştî ku bajar di sala 1187an de ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hat girtin, ve girê didin; lêbelê ev têkilî ne bi belgeyan bi temamî hatiye piştrastkirin. Ya ku eşkere ye ew e ku gelek navên li Lalibelayê ji erdnîgariya pîroz a Orşelîmê hatine girtin: mînak, çemê ku di navbera komên dêran de diherike, navê “Yordanos” (Ûrdun) digire.

3. Teknîka Avakirinê

Dêrên Lalibelayê ji kevirê volkanîk ê sor (tûf) hatine kolandin, ku nisbeten nerm e û bi amûrên hesinî dikare were birîn. Li gorî lêkolîneran, pêvajoya avakirinê bi giştî wiha bû (Phillipson, 2009):

• Hilbijartina cihekî ku zinarê wî yekpare û bê qelîşk e.
• Kolandina xendekên kûr li dora blokeke çargoşe, da ku blok ji zinarê derdorê were veqetandin.
• Şekildana derve ya blokê: dîwar, ban, pencere û xemlên derve.
• Kolandina hundir: ji derî û pencereyan ve odeyên hundir, stûn û kemer hatin kolandin.
• Çêkirina kanalan ji bo herikandina ava baranê, da ku dêr ji avê werin parastin.

Hin dêr bi tevahî ji zinarê derdorê veqetandî ne (monolîtîk), hin jî bi dîwarekî an jî bi banê xwe hîn bi zinar ve girêdayî ne. Dêr bi tunel û rêyên di nav zinar de bi hev ve girêdayî ne. Hejmara karkeran û dema avakirinê nayê zanîn. Li gorî efsaneyekê, milyaketan bi şev alîkariya karkeran kirine; ev efsane girîngiya olî ya ku gel daye van avahiyan nîşan dide.

4. Dêrên Sereke

Yanzdeh dêrên Lalibelayê bi giştî di du komên sereke de, li aliyên bakur û başûrê çemê Yordanosê, û dêreke cuda, Bete Giyorgis, tên dabeşkirin.

4.1. Bete Medhane Alem

Bete Medhane Alem (“Mala Rizgarkerê Cîhanê”) bi giştî wekî mezintirîn dêra kevirî ya yekpare ya cîhanê tê nirxandin. Ew bi stûnên li dora xwe yên derve û bi pênc koridorên hundir, bi şêweyê bazîlîkayê, hatiye çêkirin. Li gorî hin lêkolîneran, şêwaza wê bandora mîmariya Aksûmî ya kevn nîşan dide (Phillipson, 2009).

4.2. Bete Maryam

Bete Maryam (“Mala Meryemê”) bi xemlên xwe yên hundir, wek nexşên li ser stûn û banan, tê naskirin. Li gorî kevneşopiyê, ew yek ji dêrên herî kevn ên komê ye.

4.3. Bete Giyorgis

Bete Giyorgis (“Mala Giyorgîsê Pîroz”) belkî navdartirîn dêra Lalibelayê ye. Ew bi şêweyê xaçê Yewnanî (bi çar milên wekhev) ji jor ber bi jêr ve hatiye kolandin û di nav çaleke çargoşe ya bi kûrahiya nêzîkî 12 metreyan de cih digire. Ji jor ve banê wê wekî xaçeke sê qatî xuya dike. Li gorî kevneşopiyê, ew piştî mirina Qral Lalibela hatiye çêkirin.

4.4. Dêrên din

Di nav dêrên din de Bete Emmanuel, Bete Abba Libanos, Bete Gabriel-Rufael û Bete Golgotha tên hejmartin. Hin ji van, wek Bete Gabriel-Rufael, li gorî lêkolîneran dibe ku di eslê xwe de ne dêr, lê avahiyên din, wek qesr an jî avahiyên parastinê, bûbin û paşê bûbin dêr (Phillipson, 2009).

5. Nîqaşa Arkeolojîk li ser Dîrokê

Li gorî kevneşopiya Etiyopî, hemû dêr di serdema Qral Lalibela de hatine çêkirin. Lêbelê hin lêkolînerên nûjen vê nêrînê nîqaş dikin. Arkeolog David Phillipson (2009) pêşniyar kiriye ku hin ji avahiyan dibe ku ji serdemeke berê, berî xanedana Zagwe, bin û di dema Lalibela de hatibin guhertin û bûbin beşek ji kompleksa olî. Li gorî vê nêrînê, Lalibela dibe ku ne avakarê hemû dêran, lê yê ku ew kirine yek projeyeke olî û sembolîk be. Lêkolînerên din jî balê dikişînin ser pêwîstiya lêkolînên arkeolojîk ên hûrtir ên li ser avahiyan bi xwe (Finneran, 2009). Ev nîqaş hîn jî berdewam e.

6. Lalibela wekî Navendeke Olî ya Zindî

Lalibela ne mûzexaneyeke vala ye. Dêr hîn jî ji bo nimêj û merasîmên olî tên bikaranîn û kahînên Dêra Ortodoks a Etiyopî li wir xizmetê dikin. Di cejnên sereke de, wek Genna (Noela Etiyopî, ku li gorî salnameya Etiyopî di 7ê çileyê de tê pîrozkirin) û Timkat (cejna Vaftîzê), bi deh hezaran hecî ji seranserê Etiyopyayê tên Lalibelayê. Ev hecî bi kincên spî, bi dua û stranên olî, ezmûneke ku hem olî û hem jî civakî ye, pêk tînin.

7. Parastin û Mîrateya Cîhanê

Di sala 1978an de “Dêrên Kevirî yên Lalibelayê” di nav yekem komên cihan de ketin Lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê. Parastina wan bi çend pirsgirêkan re rû bi rû ye: erozyona ji ber baran û guhertinên germahiyê, qelîşkên di zinar de û zexta ji ber zêdebûna geştyariyê. Di destpêka salên 2000î de li ser hin dêran banên parastinê yên demkî hatin danîn; ev ban ji bo parastinê alîkar in lê ji aliyê dîtbarî ve bandorê li ser dîmena cih dikin û bûne mijara nîqaşê.

8. Encam

Dêrên Lalibelayê yek ji mînakên herî berbiçav ên mîmariya kevirî ya cîhanê ne. Ew bi teknîka xwe ya kolandina ji jor ber bi jêr, bi plankirina xwe ya hûr û bi xemlên xwe şaheserên endezyariyê ne. Ji aliyê dîrokî ve bi xanedana Zagwe û bi xeyala “Orşelîma Nû” ve girêdayî ne, her çend hin lêkolîner dîroka hin avahiyan kevntir dibînin. Ji aliyê olî ve jî ew beşeke zindî ya jiyana Xiristiyanên Ortodoks ên Etiyopî ne. Parastina wan ji bo pêşerojê pêdivî bi hevkariya di navbera civaka herêmî, dêrê, dewleta Etiyopyayê û rêxistinên navneteweyî de heye.

Çavkanî

• Finneran, N. (2009). Built by angels? Towards a buildings archaeology context for the rock-hewn medieval churches of Ethiopia. World Archaeology, 41(3), 415–429.
• Pankhurst, R. (2001). The Ethiopians: A history. Blackwell.
• Phillipson, D. W. (2009). Ancient churches of Ethiopia: Fourth–fourteenth centuries. Yale University Press.
• Phillipson, D. W. (2012). Foundations of an African civilisation: Aksum and the northern Horn, 1000 BC–AD 1300. James Currey.
• Taddesse Tamrat. (1972). Church and state in Ethiopia, 1270–1527. Clarendon Press.