“Li fezayê jiyan heye?” yek ji pirsên herî mezin e ku mirovahî li ser meraq kiriye û zanyar bi salan e li ser lêkolîn kirine. Hebûna jiyana derveyî erdê ne tenê di berhemên zanistî-xeyalî de lê di lêkolînên zanistî de jî mijareke ku pir caran tê nîqaşkirin e. Di vê gotarê de, em ê li ser lêkolînên ku ji bo fêmkirina ka jiyan li fezayê heye an na hatine kirin, îmkanên wê û vedîtinên pêşerojê biaxivin.
Perspektîfa Felsefî û Dîrokî ya li ser Hebûna Jiyanê li Fezayê
Cara yekem li Yewnana Kevnar, fîlozofan pêşniyar kirin ku ji bilî Erdê dibe ku cîhanên din hebin û ji ber vê yekê formên jiyanê yên din jî hebin. Lêbelê, bi pêşketina zanista nûjen re, dane û çavdêriyên berbiçav dest pê kirin ku fêm bikin ka jiyan li fezayê heye.
Ji serdema navîn ve, nêrînên olî û metafizîkî di derbarê hebûna jiyanê li fezayê de baweriyên cihê ava kirine. Di destpêka sedsala 20an de, bi pêşveçûna teleskopan, stêrnasan dest pê kir ku bipirsin ka gelo gerstêrkên din dikarin jiyanê li xwe bigirin. Lêbelê, di wateya zanistî de, îmkana jiyanê li fezayê tenê di salên 1960an de bi cidî kete rojevê, nemaze bi pêşketinên di warên astrobiyolojî û astrofizîkê de.
Mercên Pêwîst ji bo Jiyana li Fezayê
Lêgerîna jiyanê ya li fezayê bi gelemperî bi têgînek bi navê “Herêma Goldilocks” (herêma jiyanê) ve girêdayî ye. Ev têgeh dûrahiya îdeal a li dora stêrkekê ku ava şil tê de dikare hebe vedibêje. Ava şil avahiyeke bingehîn a jiyanê ye li ser rûyê erdê, û zanyar bawer dikin ku hebûna avê nîşana îmkana jiyanê ye.
Taybetmendiyên bingehîn ên ku gerstêrkeke ku dikare li fezayê mêvandariya jiyanê bike ev in:
Av: Jiyana li ser rûyê erdê bi giranî xwe dispêre avê, û hebûna avê bi şiklê şil ji bo hebûna jiyanê krîtîk e.
Karbon: Avahiya bingehîn a pêkhateyên organîk. Karbon bingeha kîmyewî ya jiyanê ye û hebûna pêkhateyên karbonê îhtîmala jiyanê zêde dike.
Çavkaniya Enerjiyê: Enerjî ji bo jiyanê pêwîst e. Ev enerjî bi gelemperî ji stêrkekê (mînak Roj) tê, lê hin formên jiyanê dikarin ji çavkaniyên din enerjiyê bistînin.
Lêkolînên Di Lêgerîna Jiyana Di Fezayê de
1. Mars: Rûyê Zengarî yê Gerstêrka Sor
Mars yek ji xalên bingehîn ên lêgerîna jiyanê li derveyî Erdê ye. Hem şopên metanê yên di atmosfera gerstêrkê de û hem jî delîlên hebûna avê di demên borî de hîpotezên ku Mars belkî carekê jiyan li xwe kiriye, xurt dike.
NASA û ajansên fezayî yên din vedîtinên cihêreng dikin da ku li nîşanên jiyanê li Marsê bigerin. Bi taybetî, Mars Rovers ji rûyê gerstêrkê nimûneyan berhev dikin, li şopên avê û pêkhateyên organîk digerin. Lêkolînên ku di van salên dawîn de hatine kirin dane diyar kirin ku dibe ku li Marsê şopên jiyana mîkrobial hebin. Lêbelê, heta îro li Marsê şopên teqez ên jiyanê nehatine dîtin.
2.Europa: Heyva cemidî ya Jupiter
Heyva Jupiter Europa yek ji namzedên herî hêvîdar e ji bo jiyana li derveyî Erdê. Rûyê Ewropayê bi qatek qalind ji qeşayê hatiye nixumandin û zanyar difikirin ku di bin vê qaşa qeşayê de okyanûs hene. Tê pêşbînîkirin ku di van okyanûsan de çavkaniyên enerjiyê yên wekî volkanên binê avê yên li ser rûyê erdê hebin û ev jîngeh ji bo jiyanê guncan be.
Ger ku delîl ji bo hebûna ava şil û pêkhateyên organîk werin dîtin, lêgerîna jiyanê li Ewropayê dikare gavek girîng biavêje. NASA’yê mîsyoneke keşfê ya Ewrûpayê daye destpêkirin û tê plankirin ku gelek robot li ser rûyê heyvê dakevin da ku bêtir daneyan berhev bikin.
3.Gerstêrkên Derve: Gerstêrkên Wek Dinyayê
Îro bi saya Teleskopa Fezayê Kepler û teleskopayên din, li gerstêrkên dervayê dinyayê (exoplanet) gelek vedîtin hatin kirin. Hin ji van gerstêrkan xwedî potansiyela ku bibin xwedî herêmek jîngehê (zona Zêrîn). Îhtîmala ava şil li ser rûyê van gerstêrkan û gelo atmosfera wan piştgirî dide jiyanê yek ji mijarên herî girîng ên lêkolîna fezayê ye.
Vedîtina gerstêrkên bi vî rengî îhtîmala jiyana li fezayê bi awayekî cidî zêde dike. Mînak gerstêrka Proxima Centauri b xwedî taybetmendiyên dişibihe Dinyayê û li herêma wê ya jîngehê ye û lêkolînên li ser vê gerstêrkê di warê îmkanên jiyana pêşerojê de balkêş e.
4.SETI: Lêgerîna Peyamên Extraterrestrial
Bi bernameya SETI (Lêgerîna Îstixbarata Derveyî) tê vekolîn ka li fezayê jiyanek jîr heye an na. SETI lêkolîn dike ka şaristaniyên din ên li fezayê pêlên radyoyê an cûreyên din ên îşaretên ragihandinê dişînin. Her çend heya îro tu delîlên pêbawer ên ragihandinê nehatine dîtin jî, ev lêkolîn hêviyê ji bo îhtîmala jiyana jîr a li fezayê zindî dihêlin.
Daneyên zanistî ji bo hebûna jiyanê li fezayê delîlên teqez peyda nekirine. Lêbelê, vedîtinên li ser bingehên jiyanê (wek av, karbon, çavkaniyên enerjiyê) û îhtîmala van şert û mercên ku li hin gerstêrkan hene, texmînek xurt peyda dikin ku jiyana li fezayê mimkun e. Bi taybetî, lêkolînên li ser Mars, Europa, û gerstêrkên derve, vê ramanê xurt dike ku jiyan ne tenê li ser Erdê lê dibe ku li cihên din ên gerdûnê hebe.
Lêbelê, niha ne gengaz e ku meriv bi teqez bibêje ka jiyan li fezayê heye. Bi pêşketina teknolojiyê û keşfên pêşketî, dibe ku di demek nêz de hînî bersiva vê pirsê bibe. Gava ku mirovahî di gerdûnê de vedîtin û famkirina formên jiyanê yên din didomîne, pirsa ka jiyan li fezayê heye dê ji bo zanyar û lêkolîneran bibe meraqek mezin.
Çavkanî
- Mayor, M., & Queloz, D. (1995). A Jupiter-mass companion to a solar-type star. Nature, 378, 355–359.
- NASA. (2024). Astrobiology. NASA Science.
