Dewleta Hezarhespî an jî bi navê xwe yê din Atabekên Lorê Mezin, xanedaneke kurd e ku nêzîkî sê sedsalan li herêmên Loristan, Şehrezûr û Xuzistanê hikum kiriye. Ev dewlet wekî yek ji dirêjtirîn desthilatdariyên herêmî yên kurdan tê qebûlkirin.
Damezrandin
Damezrînerê vê xanedanê Ebû Tahir bin Mihemed e. Ebû Tahir di sedsala 12an de fermandarekî di artêşa Atabekên Salgûrî (yên Farsê) de bû. Ji ber serkeftinên wî yên leşkerî, herêma Loristana Mezin wekî “îkta” (ax) dane wî.
Ebû Tahir di sala 1148an de serxwebûna xwe îlan kir. Li gorî dîroknasê navdar Şerefxanê Bedlîsî, malbata wî ji eşîreke kurd a bi navê Fadlawî (Fadluyeh) dihat ku ji Sûriyeyê koçî herêmê kiribûn.
Serdema Zêrîn: Nisredîn Hezarhesp
Navê “Hezarhespî” bi piranî ji kurê Ebû Tahir, Nisredîn Hezarhesp (1204–1248) tê. Di bin serokatiya wî de, dewlet gihişt lûtkeya hêza xwe:
Berfirehbûna Sînoran: Wî herêmên wekî Çaharmahal, Bextiyarî û beşek ji Xuzistanê xist bin kontrola xwe.
Aştî û Avahî: Di dema wî de aramî hat herêmê, rê û pir hatin çêkirin û bazirganî geş bû.
Têkilî bi Mongolan re
Yek ji serkeftinên herî mezin ên Hezarhespiyan, parastina hebûna xwe ya li hemberî êrîşên Mongolan bû. Dema ku Mongolan Rojhilata Navîn dagir kir, Atabekên Lor:
Siyaseteke hişmend meşandin; carinan bac dan Mongolan û carinan jî bi wan re hevpeymanî çêkirin.
Bi vê sayê, Loristan ji wêrankirina mezin a Mongolan rizgar bû û bû penagehek ji bo zanyar û revandiyên ji şer.
Jiyana Civakî û Çandî
Ziman û Nasname: Her çend zimanê fermî û yê dîwanê bi piranî farsî bû (ji ber bandora sîstemên wê demê), gel û serdarên dewletê bi koka xwe kurd bûn û çanda Lorî diparastin.
Paytext Îzec: Bajarê Îzec (îro Îze) bû navendeke çandî û hunerî. Gelek medrese û mizgeft di vê serdemê de hatin avakirin.
Hevgirtina Eşîran: Hezarhespiyan karîbûn eşîrên cuda di bin banekî kom bikin.
Hilweşîna Dewletê
Piştî mirina hukumdarên bi hêz, di nav malbatê de şerê desthilatdariyê dest pê kir. Di heman demê de, zextên ji derve (bi taybetî ji aliyê Tîmûrleng û dûre kurê wî Şahrûx) zêde bûn.
Di sala 1424an de, hukumdarê dawî yê Hezarhespiyan, Xiyasêdîn, ji aliyê Şahrûxê Tîmûrî ve hat girtin û dawî li vê fermandariya dirêj hat.
Hukumdarên Sereke yên Dewleta Hezarhespî
Ebû Tahir bin Mihemed (1148 – 1203):
Ew damezirînerê xanedanê ye. Di destpêkê de fermandarekî artêşê bû, lê paşê serxwebûna xwe li Loristana Mezin îlan kir. Bi girtina kela Manşitê bingeha dewletê avêt.
Nisredîn Hezarhesp (1204 – 1248):
Hukumdarê herî navdar e. Di dema wî de sînorên dewletê hatin berfirehkirin û navê xanedanê wekî “Hezarhespî” di dîrokê de cih girt. Wî bi zanyar û helbestvanan re têkiliyên baş danî û herêm kir navendeke çandî.
Tekle (1257 – 1259):
Di serdema wî de êrîşên Mongolan zêde bûn. Ew li hemberî Hulagû Xan derket, lê paşê ji ber zextan neçar ma ku paşde bikişe.
Yusif Şah I (1274 – 1288):
Wî têkiliyên dîplomatîk bi Mongolan re pêş xist û bi vê yekê karî otonomiya Loristanê biparêze.
Ehmed (1296 – 1330):
Yek ji hukumdarên herî xwedî îstîkrar bû. Di dema wî de Loristan ji aliyê aborî ve geş bû û bazirganiya herêmê pêş ket.
Xiyasêdîn (1417 – 1424):
Hukumdarê dawî yê xanedanê ye. Di sala 1424an de, Şahrûxê Tîmûrî êrîş bir ser herêmê, ew girt û dawî li desthilatdariya Hezarhespiyan anî.
Girîngiya Dîrokî ya Hezarhespiyan
1. Parastina Çandê:
Hezarhespiyan di navbera çanda kurdî û sîstemên îslamî yên wê demê de pirek ava kirin. Her çend di bin bandora siyaseta navendî ya Îranê de bin jî, wan nasnameya xwe ya “Kurdî” winda nekir.
2. Artêş û Hêz:
Navê “Hezarhesp” (1000 hesp) nîşana wê yekê ye ku ew xwedî artêşeke siwarî ya herî bi bandor a wê demê bûn. Ev siwarî di şerên li dijî eşîrên cîran û dagirkeran de roleke sereke di lîstin.
3. Têkiliya bi Şerefnameyê re:
Dîroknasê kurd Şerefxanê Bedlîsî di pirtûka xwe ya navdar “Şerefname” de, beşeke taybet ji bo Atabekên Lor (Hezarhespî) veqetandiye. Şerefxan wan wekî mîrên kurd pênase dike û behsa mêrxasî û dadperweriya wan dike.
4. Mîrateya Îmarî:
Wan li paytexta xwe Îzec (Îze) û li bajarên din ên Loristanê medrese, xan û pirên mezin ava kirin. Hin berhemên wan ên avahîsazî îro jî li herêmê wekî şûnwarên dîrokî tên parastin.
