Rêwîtiya demê têgehek e ku di çîrok û nîqaşên zanistiyê de pir caran tê dîtin. Lêbelê, lêkolînên teorîkî yên xwezaya demê û îmkanên fizîkî yên rêwîtiya demê ne tenê çîrok in ew bûne mijara lêkolînek zanistiyê yê ciddî. Ev gotar wê li ser têgînên bingehîn ên rêwîtiya demê bisekine û ka teoriya îzafiyetê ya Albert Einstein vê mijarê çawa ronî dike.

Xwezaya Demê û Îzafîyet

Ji bo têgihîştina rêwîtiya demê, pêdivî ye ku mirov xwedî hin agahiyên bingehîn li ser ka dem bi xwe çawa dixebite hebe. Fîzîka Newtonî ya kevneşopî texmîn dike ku dem ji bo hemî çavdêran bi rêjeyek xêzikî diherike. Ev nêzîkatî diparêze ku dem gerdûnî ye û ji bo her kesî bi heman rêjeyê derbas dibe. Lêbelê, teoriyên Einstein nîşan dan ku dem xwediyê avahiyek nerm e û dikare li gorî tevgera çavdêr, girseyek û faktorên din biguhezîne.

Îzafîyeta Taybet û Têgiha Demê

Teoriya Îzafîyeta Taybet a Einstein, ku di sala 1905an de hat weşandin, eşkere kir ku ji bo tiştên ku bi leza ronahiyê tevdigerin dem hêdîtir derbas dibe. Ev diyarde bi navê “derbasbûna demê” tê zanîn. Li gorî îzafiyeta taybet, her ku cisimek nêzî leza ronahiyê dibe, dem ji bo wê ciaimê hêdîtir dimeşe.

Ev yek di derbarê rêwîtiya demê de ramanek balkêş derdixe holê: Eger kesek rêwîtiyekî bi leza ronahiyê bike, ferqa di navbera dema ku li ser rûyê erdê û ya ku li fezayê derbas bûye zêdetir dibe.

Mînak, ku hun herin fezayê û vegerin dema ku derbasbuyî ji salên ku hun li dinyayê derbas dikin kûrttir tê xuya. Em dikarin vê mînakê wekî rewîtiya pêşerojê bi fikirin.

Îzafîyeta Giştî û Rêwîtiya Demê

Teoriya Îzafîyeta Giştî ya Einstein ku di sala 1915an de hat weşandin, têkiliya di navbera girse û enerjiyê û dem û mekan de diyar dike. Ev teorî pêşniyar dike ku dem ne tenê bi lezê, lê di heman demê de ji hêla bandorên gravîtasyonê ve jî dikare were tewandin. Bi taybetî, hate dîtin ku dem li dora girseyên mezin hêdîtir diherike. Ev diyarde li derdora qadên gravîtasyonê yên xurt (mînak çalên reş) zêdetir diyar dibe. Çalên reş di teoriyên rêwîtiya demê de navendî ne.

Çalên reş dibin sedem ku feza-demê ewqas bi tundî li hev dixe ku dema li ji derve tê mêzandin li wan herêman dem pir hêdî xuya dike. Ji hêla teorîkî ve, gera li dora çalên reş dikare îxtîmala “rêwîtiya ber bi paşve” pêşkêş bike. Lê di vî warî de zehmetiyên cidî yên pratîk û nenas hene. Pêşbîniyek din a balkêş a îzafiyeta giştî ew e ku çalên kurmikan çi ne.

Çalên kurmikan dikarin cihên cûda ên gerdûnê bi hev ve girêbidin. Çalên kurmikan dikarin di dem û fezayê de kurte rêyekê biafirînin, ango mirov bi vê kurte rê yê dikare berbi paşerojê an jî pêşerojê ve biçe. Lêbelê, hebûna çalên kurmikan hêj nehatiye îsbat kirin.

Paradoksên Rêwîtiya Demê

Rêwîtiya demê bi xwe re hin paradoksên mantiqî jî tîne. Yek ji paradoksên herî navdar “paradoksa bapîr” e. Li gorî vê paradoksê, eger mirov berê xwe bide dema paşve û bapîrê xwe bikuje, ew mirov çawa dikare hebûna xwe bidomîne?

Ji ber ku bapîrê tunebûyî wê pêşî li çêbûna wî mirovî bigire. Paradoksên wilo didin nîşandan ku rêwîtiya demê bi fizîkî ne gengaze.