Kurte
Nisêbîn (Nusaybin), ku îro navçeyeke Mêrdînê ye, di serdema kevnar a dereng de yek ji bajarên herî girîng ên Mezopotamyaya Bakur bû. Bajar li ser sînorê di navbera Împaratoriya Romayê û Împaratoriya Sasanî de bû, û di heman demê de bû navendeke girîng a Xirîstiyaniya Suryanî. Ev gotar dîroka du saziyên girêdayî vî bajarî dinirxîne: Dêra Mar Yaqûb, ku bi navê metranê bajêr Yaqûbê Nisêbînî (mirî 338) tê nasîn, û Dibistana Nisêbînê, ku di dawiya sedsala 5an de bû navenda perwerdeya bilind a Dêra Rojhilat. Gotar rola Mar Efrem, veguhestina dibistanê bo Riha (Edessa) piştî sala 363an û vegera wê ya bo Nisêbînê di bin rêveberiya Narsai de vedikole. Herwiha bernameya perwerdeyê, qanûnên dibistanê û bandora wê ya li ser veguhestina zanîna Yewnanî bo cîhana Suryanî û paşê Erebî tên nirxandin. Encam nîşan dide ku Dibistana Nisêbînê, her çend bi wateya nûjen “zanîngeh” nebe jî, yek ji saziyên perwerdeyê yên herî rêxistinkirî yên serdema xwe bû.

Peyvên sereke: Nisêbîn, Dibistana Nisêbînê, Mar Yaqûb, Mar Efrem, Narsai, Xirîstiyaniya Suryanî, Mezopotamya

1. Destpêk

Dîroka mirovahiyê li ser axa Mezopotamyaya Bakur bi gelek şaristanî û baweriyan re hûnandî ye. Di vê herêmê de ol û zimanên cuda, wek Aramî/Suryanî, Yewnanî, Farisî, Ermenî û paşê Erebî û Kurdî, bi sedsalan di nav hev de jiyane. Nisêbîn yek ji wan bajaran e ku ev pirrengî bi awayekî eşkere nîşan dide. Di sedsalên 4an heta 7an de, bajar hem keleheke leşkerî ya sînor bû, hem jî navendeke perwerde û teolojiyê.

Di nivîsên populer de pir caran ji Dibistana Nisêbînê re “zanîngeha yekem a cîhanê” tê gotin. Ev îdia hewceyî baldariyê ye. Dibistana Nisêbînê saziyeke perwerdeya bilind a olî bû û xwedî qanûn, rêveberî û bernameyeke rêkûpêk bû; lêbelê têgeha “zanîngeh” bi wateya xwe ya nûjen di Ewropaya Serdema Navîn de derket holê. Ji ber vê yekê di vê gotarê de bi giranî navê “Dibistana Nisêbînê” tê bikaranîn, ku di lêkolînên akademîk de jî ev nav tê tercîhkirin (Becker, 2006).

2. Nisêbîn di Serdema Kevnar de

Nisêbîn bajarekî kevnar e ku navê wê di belgeyên Asûrî de jî derbas dibe. Di serdema Helenîstîk de navê Antiocheia Mygdonia jî lê hatibû kirin. Ji ber cihê xwe yê stratejîk li ser rêyên bazirganî û li ber sînorê di navbera Roma û Persê de, bajar gelek caran destê xwe guhert. Di sedsala 4an de Sasaniyan çend caran bajar dorpêç kir; li gorî kevneşopiya Suryanî, berxwedana bajêr bi taybetî bi duayên metran Yaqûb ve tê girêdan.

Di sala 363an de, piştî mirina Împarator Julianus di seferberiya li dijî Persê de, împaratorê nû Jovianus peymanek bi Şapûrê Duyem re îmze kir û Nisêbîn radestî Sasaniyan kir. Ev bûyer xaleke zivirînê bû: gelek Xirîstiyanên bajêr, di nav wan de Mar Efrem jî, ber bi Riha (Edessa, Urfaya îro) ve koç kirin (Brock, 1992).

3. Mar Yaqûb û Dêra Wî

3.1. Yaqûbê Nisêbînî

Yaqûbê Nisêbînî (Mar Yaqûb) yekem metranê naskirî yê bajêr e. Li gorî çavkaniyên dêrê, ew di sala 325an de beşdarî Civata Nîkeyayê (Konsîla Yekem a Gerdûnî) bûye. Ew di sala 338an de mir. Di kevneşopiya Suryanî de wekî pîroz tê hesibandin, û li gorî hin çavkaniyan dibistaneke olî ya destpêkê li bajêr bi wî ve girêdayî ye, her çend hûrguliyên vê yekê nediyar bin.

3.2. Avahiya dêrê

Dêra Mar Yaqûb a ku îro li Nisêbînê radiweste, li gorî nivîsareke Yewnanî ya li ser avahiyê, beşeke wê (avahiya ku pir caran wekî vaftîzxane tê nasîn) di sala 359an de, di dema metran Vologeses de, hatiye çêkirin. Ev wê dike yek ji avahiyên Xirîstiyanî yên herî kevn ên herêmê ku hîn li ser lingan in. Avahî ji kevirên birî hatiye çêkirin û xemilandinên wê yên kevirî yên bi motîfên giyayî û geometrîk hene. Li gorî kevneşopiyê, gora Mar Yaqûb di bin dêrê de ye.

Di salên dawî de li derdora dêrê kolandinên arkeolojîk hatine kirin. Li gorî nûçe û raporên ku hatine weşandin, hin bermahiyên ku dibe ku bi avahiyên dibistanê an kompleksa dêrê ve girêdayî bin hatine dîtin; lêbelê şîroveya dawî ya van dîtinan hîn li benda weşanên zanistî yên berfireh e.

4. Mar Efrem û Dibistana Faris li Riha

Mar Efrem (Efremê Suryanî, nêzî 306–373) yek ji helbestvan û teologên herî mezin ên Xirîstiyaniya Suryanî ye. Ew li Nisêbînê ji dayik bû an jî li wê derê mezin bû, û bi salan li bajêr wekî mamosteyê olî xebitî. Helbestên wî yên olî (madraşa) heta îro jî di dêrên Suryanî de tên xwendin (Brock, 1992).

Piştî ku Nisêbîn di sala 363an de ket destê Persan, Efrem çû Riha. Li wê derê dibistanek, ku bi navê “Dibistana Farisan” hate nasîn ji ber ku gelek xwendekarên wê ji axa Persê dihatin, geş bû. Ev dibistan bû navenda wergerandina berhemên teolojîk ên Yewnanî, bi taybetî yên Teodorosê Mopsuestiyayî, bo Suryanî. Lêbelê ji ber nîqaşên teolojîk ên piştî Civata Kalsedonê (451), dibistan ket ber zexta Împaratoriya Bîzansê, û di sala 489an de Împarator Zenon ew girt.

5. Damezrandina Dibistana Nisêbînê

Mamosteyekî navdar ê Dibistana Rihayê, Narsai (mirî nêzî 502), berî girtina dibistanê ji Rihayê derket û ber bi Nisêbînê ve çû, ku wê demê di bin desthilatdariya Sasaniyan de bû. Li wê derê, bi piştgiriya metranê bajêr Barsauma, wî Dibistana Nisêbînê ava kir an jî ji nû ve rêxist. Tarîxa rastîn a hatina Narsai bo Nisêbînê di nav lêkolîneran de cuda tê dayîn, lê bi giştî di nîveka duyem a sedsala 5an de tê danîn (Vööbus, 1965; Becker, 2006).

Piştî girtina Dibistana Rihayê di 489an de, gelek mamoste û xwendekarên din jî hatin Nisêbînê. Bi vî awayî Nisêbîn bû navenda sereke ya perwerdeya teolojîk a Dêra Rojhilat (ku di çavkaniyên Rojavayî de carinan bi şaşî jê re “Nestûrî” tê gotin), ku piraniya endamên wê li nav Împaratoriya Sasanî dijiyan.

6. Rêxistin û Bernameya Perwerdeyê

6.1. Qanûnên dibistanê

Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên Dibistana Nisêbînê ew e ku qanûnên wê yên nivîskî, ji salên 496 û 590an, heta roja me hatine parastin. Van qanûnan jiyana xwendekaran bi hûrgilî birêve dibirin: şertên pejirandinê, dema xwendinê, cihê jiyanê, reftar û cezayên ji bo binpêkirina rêzikan. Mînak, xwendekar di hucreyên taybet de dijiyan, ji wan dihat xwestin ku bê destûr ji bajêr dernekevin, û di demên betlaneyê de dikarin bi kar re mijûl bibin (Vööbus, 1962).

6.2. Rêveberî

Serokê dibistanê wekî “mamosteyê mezin” (rabban) dihat nasîn. Wekî din, berpirsiyarên din ên wek rêveberê aborî û mamosteyên xwendin û nivîsandinê hebûn. Ev avahiya rêxistinî ji bo serdema xwe pir pêşketî bû û ji ber vê yekê dibistan carinan wekî pêşengekî saziyên perwerdeya bilind ên paşê tê dîtin.

6.3. Naveroka xwendinê

Navenda bernameyê şîroveya Încîl û Tewratê (bi giranî li ser bingeha berhemên Teodoros) bû. Lêbelê ji bo têgihîştina nivîsên pîroz, xwendekar fêrî rêzimana Suryanî, retorîk û hin beşên mantiqa Arîstoteles jî dibûn. Bi taybetî xebatên li ser mantiqê bûn pireke girîng ji bo derbasbûna felsefeya Yewnanî bo cîhana Suryanî (Becker, 2006).

7. Geşbûn, Krîz û Bandor

Dibistan di sedsala 6an de gihîşt asta xwe ya herî bilind. Li gorî hin çavkaniyên Suryanî, hejmara xwendekaran di hin heyaman de gihîştiye bi sedan, heta nêzî hezarî; lêbelê ev hejmar divê bi baldarî werin xwendin. Di dawiya sedsala 6an de, di dema rêveberiya Henana yê Hedyabî de, nîqaşên teolojîk û nakokiyên navxweyî bûn sedema derketina gelek mamoste û xwendekaran û damezrandina dibistanên nû li cihên din (Becker, 2006).

Bandora Dibistana Nisêbînê ji sînorên bajêr derbas bû. Mezunên wê li seranserê Împaratoriya Sasanî dibistan û keşîşxane ava kirin. Piştî fethên Îslamî di sedsala 7an de, alim û wergêrên Suryanî yên ku ji van kevneşopiyên perwerdeyê derketibûn, paşê di wergerandina berhemên zanistî û felsefî yên Yewnanî bo Erebî de, bi taybetî li Bexdayê di serdema Ebasiyan de, roleke girîng lîstin (Gutas, 1998). Bi vî awayî, kevneşopiya ku li Nisêbîn û Rihayê geş bûbû, bi awayekî nerasterast beşdarî veguhestina zanîna kevnar bo cîhana Îslamî û paşê Ewropayê bû.

8. Ziman, Wergerandin û Pirrengiya Çandî

Dibistana Nisêbînê bi giranî bi zimanê Suryanî dixebitî, ku zaravayekî Aramî ye û ji sedsala 2yan ve bûbû zimanê wêjeyî yê Xirîstiyanên Mezopotamya û Sûriyeyê. Suryanî ji bo dibistanê ne tenê zimanê duayê bû, lê zimanê zanistê jî bû: berhemên Yewnanî bo Suryanî dihatin wergerandin, şîrove û ferhengên alîkar dihatin amadekirin, û şêwazên nivîsandinê yên taybet pêş dihatin xistin. Ev xebata wergerandinê bingeheke ziman û têgehan amade kir ku paşê di wergerandinên bo Erebî de jî hat bikaranîn (Gutas, 1998).

Ji ber ku Nisêbîn di bin desthilatdariya Sasaniyan de bû, dibistan di nav jîngeheke pirçandî de dijiya. Dewleta Sasanî bi fermî Zerdeştî bû, lê di nav sînorên wê de Xirîstiyan, Cihû, Manawî û baweriyên din jî hebûn. Têkiliyên dêrê bi dewletê re carinan aram û carinan jî bi zext û tepeseriyê derbas dibûn. Ev rewş nîşan dide ku geşbûna saziyên zanînê ne tenê bi hewldanên navxweyî, lê bi şert û mercên siyasî jî ve girêdayî bû.

9. Mîrata Îro

Îro Nisêbîn bajarekî sînor e li hember Qamişloyê. Dêra Mar Yaqûb wekî yek ji şûnwarên dîrokî yên herî girîng ên bajêr tê ziyaretkirin û di salên dawî de karên restorasyonê lê hatine kirin. Ji bo civakên Suryanî yên li Tor Abdînê û li diyasporayê, navê Mar Yaqûb û Mar Efrem beşek ji bîra wan a olî û çandî ye. Ji bo lêkolînerên dîroka herêmê jî, ev şûnwar delîlên berbiçav ên dewlemendiya çandî ya Mezopotamyaya Bakur in, ku tê de gelên cuda bi sedsalan li ser heman axê jiyane.

10. Encam

Nisêbîn û saziyên wê yên olî û perwerdeyê nîşan didin ku Mezopotamyaya Bakur di serdema kevnar a dereng de ne tenê qada şer û sînoran, lê navendeke zanîn û çandê jî bû. Dêra Mar Yaqûb, wekî yek ji avahiyên Xirîstiyanî yên herî kevn ên herêmê, şahidê vê dîrokê ye. Dibistana Nisêbînê, bi qanûnên xwe yên nivîskî, rêveberiya xwe ya rêkûpêk û bernameya xwe ya ku teolojî, ziman û mantiq tê de hebûn, yek ji saziyên perwerdeyê yên herî girîng ên serdema xwe bû. Her çend bikaranîna navê “zanîngeha yekem” ji aliyê dîrokî ve hinekî zêdeyî be jî, girîngiya wê ya ji bo dîroka perwerde û veguhestina zanînê bê guman e. Parastin û lêkolîna van şûnwaran ji bo têgihîştina dîroka pirreng a herêmê girîng e.

Çavkanî

• Becker, A. H. (2006). Fear of God and the beginning of wisdom: The School of Nisibis and Christian scholastic culture in late antique Mesopotamia. University of Pennsylvania Press.
• Becker, A. H. (Trans.). (2008). Sources for the study of the School of Nisibis. Liverpool University Press.
• Brock, S. P. (1992). The luminous eye: The spiritual world vision of Saint Ephrem (Rev. ed.). Cistercian Publications.
• Gutas, D. (1998). Greek thought, Arabic culture: The Graeco-Arabic translation movement in Baghdad and early ʿAbbāsid society. Routledge.
• Vööbus, A. (1962). The statutes of the School of Nisibis. Estonian Theological Society in Exile.
• Vööbus, A. (1965). History of the School of Nisibis. Secrétariat du CorpusSCO.