Mehmed Uzun, di dîroka wêjeya Kurdî de ne tenê nivîskarek e; ew avhîsazê romana modern a Kurdî û parêzvanekî dilsoz ê zimanê qedexekirî ye. Uzun, bi pênûsa xwe sînorên sirgûnê derbas kir û bi berhemên xwe jiyaneke nû da peyvên ku hatibûn bêdengkirin.
Destpêka Jiyanê û Nasnameya bi Êş
Mehmed Uzun di 1ê Kanûna Paşîn a 1953yan de li navçeya Siwêrekê ya ser bi bajarê Rihayê ve hat dinyayê. Bi heslê xwe ji eşîreke Wêranşarê ye, şeş xuh û bira ne û xwedî malbateke berfireh e. Heft salî dest bi dibistana seretayî ya bi navê Şair Îbrahîm Rafet dike, ji ber ku dibistan bi Tirkî ye û tenê levzekê jî bi Tirkî nizane pir zehmetiyê dikşîne û dev ji mektebê berdide. Lê malbat wî îkna dikin û dûra dîsa dest bi xwendina xwe dike.
Zindan û Fêrbûna Zimanê Dayikê
Xala herî girîng a jiyana wî di sala 1972yan de, dema ku hîn 18 salî bû, dest pê kir. Ji ber çalakiyên siyasî û “Kurdayetiyê” hat girtin û wî xistin Zindana Amedê. Li wir wî rûspiyên mîna Musa Anter û pismamê xwe Ferît Uzun naskir. Uzun, xwendin û nivîsandina zimanê xwe yê dayikê ne li dibistanan, lê li pişt tîrêjên zindana Amedê ji van mamosteyên mezin fêr bû.
Riya Sirgûnê: Ji Enqereyê Ber bi Swêdê Ve
Piştî ku di sala 1974an de bi efûyê hat berdan, li Enqereyê di damezirandina Weşanxaneya Komalê û Kovara Rizgariyê de cih girt. Lê zextên dewletê nesekinîn û di sala 1977an de neçar ma ku derkeve derveyî welat. Uzun li Swêdê bi cih bû û li wir jiyana xwe ya sirgûnê ya 30 salî veguherand kargeheke mezin a wêjeyî.
Romana Kurdî
Uzun bawer dikir ku zimanê Kurdî dikare bibe zimanê şaristanî û hunerê. Romana wî ya ewil, “Tu” (1985), wekî mizgîniya serdemeke nû di wêjeya Kurdî de hat qebûlkirin.
Berhemên Mehmed Uzun:
🖋 Romanên Wî
Mehmed Uzun bingeha romana modern a Kurdî bi van berheman avêt:
- Tu (1985) – Stockholm
- Mirina Kalekî Rind (1987) – Stockholm
- Siya Evînê (1989) – Stockholm
- Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê (1991) – Stockholm
- Bîra Qederê (1995) – Stockholm
- Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê (1998) – Stenbol
- Hawara Dîcleyê – I (2001) – Stenbol
- Hawara Dîcleyê – II (2003) – Stenbol
🔍 Lêkolîn, Antolojî û Helbest
Ji bo dîrok û pêşketina wêjeya Kurdî xebatên wî yên sereke:
- Destpêka Edebiyata Kurdî (1992) – Lêkolîn
- Mirina Egîdekî (1993) – Helbest
- Antolojiya Edebiyata Kurdî (1995) – 2 Cild
- Kürt Edebiyatına Giriş (1999) – Lêkolîn (bi Tirkî)
- I skuggan av en förlorad kärlek (2001) – Antolojî (bi Swêdî)
- Varlden i Sverige (1995) – Antolojiya helbestan (bi Swêdî)
💬 Pexşan, Hevpeyvîn û Bîranîn
Nêrînên wî yên li ser ziman, huner û jiyana wî:
- Hêz û Bedewiya Pênûsê (1993) – Pexşan
- Nar Çiçekleri (Kulîlkên Hinarê) (1996) – Pexşan (bi Tirkî)
- Ziman û Roman (1996) – Hevpeyvîn
- Bir Dil Yaratmak (Efirandina Zimanekî) (1997) – Hevpeyvîn (bi Tirkî)
- Dengbêjlerim (Dengbêjên Min) (1998) – Pexşan (bi Tirkî)
- Bîranînên M. Salih Bedirhan (1998) – Amadekarî
- Zincirlenmiş Zamanlar, Zincirlenmiş Sözcükler (2003) – Pexşan
- Ruhun Gökkuşağı (Keskesora Ruh) (2005) – Jiyan/Pexşan
- Bir Romanın Hatıra Defteri (2007) – Rojnivîsk
- Ölüm Meleği ile Randevu (2007) – Pexşan/Hevpeyvîn
Xelat û Têkoşîna Navneteweyî
Mehmed Uzun bû endamê çeleng ê PENê û Yekitiya Nivîskarên Swêdê. Ji bo xebatên xwe gelek xelatên navneteweyî yên mîna “Xelata Pênûsa Azadiyê” (Torgny Segerstedt) û xelata Akademiya Swêdê stand. Berhemên wî bi zêdetirî 20 zimanan hatin wergerandin û navê Kurdan û wêjeya wan bir asteke cîhanî.
Veger û Koça Dawî
Piştî jiyaneke tije hesret û têkoşîn, Uzun di sala 2005an de vegeriya welatê xwe. Lê nexweşiya penceşêrê rê neda ku ew li ser axa xwe berheman biafirîne. Di 11ê Cotmeha 2007an de li Amedê çû ser dilovaniya xwe û li goristana Deriyê Mêrdînê hat veşartin.
Mehmed Uzun, bi mîrateya ku li dû xwe hişt, îsbat kir ku zimanê Kurdî mîna “Ronî û Evînê” geş e û her kesê ku pênûsa xwe di xizmeta vî zimanî de bi kar tîne, parçeyek ji nemiriya wî ye.
Kurte-Nîşe:
Mehmed Uzun di berhemên xwe de bi taybetî li ser “ziman” û “nasnameyê” sekinî. Wî piranî bi Kurdî nivîsand, lê ji bo ku dengê Kurdan bigihîne xwendevanên Tirkiyê û cîhanê, hin berhemên xwe yên teorîk û pexşanî bi Tirkî û Swêdî jî amade kirin.
