Kurte
Evdalê Zeynikê yek ji navên herî naskirî yên kevneşopiya dengbêjiyê ya Kurdî ye. Ji ber ku jiyana wî bi giranî bi rêya vegotinên devkî gihîştiye roja îro, gelek agahiyên li ser wî, wek sala jidayikbûn û mirinê, cihê jiyanê û hin bûyerên jiyana wî, ne bi tevahî diyar in. Ev gotar jiyana Evdal li gorî agahiyên ku di nav çavkaniyên gelêrî û lêkolînan de tên dubarekirin dinirxîne, û di her cihî de cudahiya di navbera agahiyên piştrast û vegotinên efsanewî de destnîşan dike. Paşê dengbêjî wekî kevneşopiyeke wêjeyî û civakî tê ravekirin û cihê Evdal di vê kevneşopiyê de tê nîqaşkirin. Gotar herwiha nasnava “Homerosê Kurdan”, lîsteya kilamên ku bi navê wî ve tên girêdan û bandora wî li ser wêjeya Kurdî ya nûjen, bi taybetî li ser romana Mehmed Uzun Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê, dinirxîne. Encam nîşan dide ku Evdal, ji kesayetiyeke dîrokî bêtir, bûye sembola bîra devkî ya Kurdî.

Peyvên sereke: Evdalê Zeynikê, dengbêjî, kilam, wêjeya devkî ya Kurdî, bîra çandî, Mehmed Uzun

1. Destpêk

Di dîroka çanda Kurdî de, ji ber sînorên li ser nivîsandin û perwerdehiya bi Kurdî, beşeke mezin a bîra dîrokî û wêjeyî bi rêya dengbêjan hatiye parastin. Dengbêj ew hunermend in ku bêyî amûrên muzîkê, tenê bi dengê xwe, kilamên dirêj ên li ser şer, evîn, koçberî, mirin û bûyerên civakî dibêjin. Di nav vê kevneşopiyê de navê Evdalê Zeynikê cihekî taybet digire.

Lêbelê nivîsandina jiyannameya dengbêjekî wekî Evdal bi pirsgirêkên rêbazî re rû bi rû dimîne. Agahiyên li ser wî bi giranî ji vegotinên devkî tên û di nav wan de rastiyên dîrokî û hêmanên efsanewî tevlî hev bûne. Ji ber vê yekê, ev gotar armanc dike ku agahiyên li ser Evdal bi awayekî rexneyî pêşkêş bike: tiştên ku bi gelemperî tên gotin bide, lê her weha nediyariya wan jî destnîşan bike.

2. Dengbêjî wekî Kevneşopiyeke Wêjeyî

2.1. Taybetmendiyên dengbêjiyê

Dengbêjî kevneşopiyeke devkî ye ku bi taybetî li herêmên bakur û rojavayê Kurdistanê û li Kafkasyayê belav bûye. Kilamên dengbêjan bi gelemperî bê amûr, bi dengekî bilind û bi rîtmeke azad tên gotin. Ew dikarin bûyerên dîrokî vebêjin, ji bo miriyan şîn bin, an jî evîn û hesreta mirovan nîşan bidin (Allison, 2010).

2.2. Rola civakî

Dengbêj di civaka kevneşopî de ne tenê hunermend bûn; ew herwiha wekî “arşîveke zindî” kar dikirin. Bûyerên girîng ên herêmê, wek şerên eşîran, serhildan an mirina kesên navdar, bi kilaman dihatin tomarkirin û ji nifşekî derbasî nifşê din dibûn. Wendelmoet Hamelink di lêkolîna xwe ya li ser dengbêjan de nîşan dide ku ev kilam têkiliyeke kûr bi nirxên exlaqî û hestên nasnameyê re ava dikin (Hamelink, 2016).

2.3. Dengbêjî di serdema nûjen de

Di sedsala bîstan de, bi taybetî bi rêya Radyoya Êrîvanê, dengê gelek dengbêjan gihîşt girseyên mezin. Di salên 2000î de jî projeyên wek “Mala Dengbêjan” a Amedê hewl dan vê kevneşopiyê ji nû ve zindî bikin. Clémence Scalbert-Yücel destnîşan dike ku van projeyan dengbêjî ji kevneşopiyeke gundî veguherandin sembola nasnameya çandî ya Kurdî (Scalbert-Yücel, 2009).

3. Jiyana Evdalê Zeynikê: Agahî û Nediyarî

3.1. Jidayikbûn û malbat

Li gorî agahiyên ku bi gelemperî tên dubarekirin, Evdalê Zeynikê di nîvê yekem ê sedsala nozdehan de, li herêma Serhedê, li dora Agirî û Bazîdê, ji dayik bûye. Hin çavkanî gundê Cemalverdî yê navçeya Dutaxê wekî cihê jidayikbûna wî nîşan didin. Lêbelê ji ber ku ti belgeyeke nivîskî ya wê demê tune ye, ne sala jidayikbûnê û ne jî cih bi awayekî teqez nayên zanîn.

Navê “Evdalê Zeynikê” bi gelemperî wekî “Evdalê kurê Zeynê” tê ravekirin; ango ew bi navê diya xwe hatiye naskirin. Li gorî vegotinan, bavê wî di temenê wî yê zarokatiyê de miriye û ew di nav xizaniyê de mezin bûye. Ev agahî jî ji çavkaniyên devkî tên.

3.2. Destpêka dengbêjiyê û vegotina xewnê

Di nav gel de çîrokeke navdar li ser destpêka dengbêjiya Evdal heye. Li gorî vê vegotinê, Evdal di ciwaniya xwe de şivan bû û dengê wî ne xweş bû; şevekê di xewnê de kalekî pîr an pîrozek jê re xuya bû û jê re deng û gotin dan. Piştî vê xewnê, ew bû dengbêjekî mezin. Divê were destnîşankirin ku motîfa “hunera ku di xewnê de tê dayîn” di gelek kevneşopiyên devkî yên Rojhilata Navîn de, ji bo helbestvan û aşiqan jî, tê dîtin. Ji ber vê yekê ev çîrok bêtir wekî beşek ji efsaneya Evdal tê dîtin, ne wekî agahiyeke dîrokî.

3.3. Jiyana li dîwanan

Li gorî hin çavkaniyan, Evdal demeke dirêj li dîwanên axa û began ên herêma Serhedê kilam gotine û bi wan re têkiliyên nêzîk hebûne. Hin kilamên ku bi navê wî ve tên girêdan, li ser bûyer û kesên vê herêmê ne. Herwiha di lîsteya kilaman de kilameke bi navê “Ezê bi diharê Qelenyê diketim” heye ku li gorî vegotinan bi şerên salên 1880yî ve girêdayî ye. Lêbelê ji bo tarîxkirina rast a van bûyeran lêkolînên dîrokî yên zêdetir pêwîst in.

3.4. Salên dawî û mirin

Li gorî vegotinan, Evdal di salên dawî yên jiyana xwe de kor bûye, lê dîsa jî kilam gotine. Navên hin kilaman, wek “Evdal kor e” û “Evdal kor e rê nabîne”, bi vê vegotinê re li hev dikin. Tê gotin ku ew di temenekî pir dirêj de, li gorî hin çavkaniyan di ser sed saliyê re, miriye û li herêma Agiriyê hatiye veşartin. Sala mirina wî jî bi awayekî teqez nayê zanîn.

4. Nasnava “Homerosê Kurdan”

Evdalê Zeynikê bi gelemperî wekî “Homerosê Kurdan” tê binavkirin. Li gorî hin çavkaniyan, ev nasnav bi nivîskarê navdar Yaşar Kemal ve tê girêdan; lêbelê ji bo çavkaniya rast a vê gotinê belgeyeke ewle nehatiye dîtin. Bêyî ku em bizanin kê ev nasnav cara pêşîn bi kar aniye, wateya wê zelal e.

Homeros, li gorî kevneşopiya Yewnanî, helbestvanê kor ê Îlyada û Odîseya ye. Lêkolînên Milman Parry û Albert Lord nîşan dan ku ev destan berhema kevneşopiyeke devkî ya dirêj in, ku tê de helbestvan bi alîkariya formul û qalibên kevneşopî metnên dirêj ji nû ve diafirînin (Lord, 1960). Ji vê nêrînê ve, berawirdkirina Evdal bi Homeros re ne tenê pesnek e: her du jî nûnerên kevneşopiyeke devkî ne ku bîra dîrokî ya gelekî diparêze, û her du jî di vegotinan de wekî helbestvanên kor tên nîşandan.

Lêbelê cudahiyek girîng jî heye: berhemên Homeros di serdema kevn de hatin nivîsandin û bi vî awayî şeklekî sabît girtin, lê kilamên Evdal bi giranî heta sedsala bîstan tenê bi devkî hatin veguhastin. Ji ber vê yekê ji kilamekê gelek guhertoyên cuda hene.

5. Kilamên ku bi Navê Evdal ve tên Girêdan

Di kevneşopiya dengbêjiyê de gelek kilam bi navê Evdalê Zeynikê ve tên girêdan. Li gorî vegotinan, wî ji kilamên “Xozanê” û “Dêrsimê” pir hez kiriye û li ber mirinê ji kurên xwe xwestiye ku wan ji bîr nekin. Lîsteya jêrîn kilamên ku di gotara berê ya vê malperê de hatibûn tomarkirin nîşan dide:

• Wey Xozanê
• Dîlber
• Şêx Ronî
• Hayê li min
• Lo Mîro
• Lê Axçik Canê
• Sincarî Talo
• Ezê ji teyra teyrekî hur im
• Evdal u Şêx Silê
• Minê Li Hafa Nexşê Nexşîwanê
• Dêrsime xweş Dêrsime
• Heyla Wayê
• Evla Begê Mîrê Zirav
• Hekîmo
• Evdal Kor e
• Qulîng li serê me ha neke
• Wey kaliyê wey korîyê
• Evdal kore rê nabîne
• Eyşo rabe çirê vêxe
• Roj di Qolîbaba da welgerya
• Haylê Metê
• Rabe Rabe
• Ezê bi diharê Qelenyê diketim (dema şerê 1885-1890)

Divê were gotin ku di kevneşopiya devkî de girêdana kilamekê bi dengbêjekî diyarkirî ve ne her dem teqez e. Hin kilam dibe ku ji hêla Evdal ve hatine afirandin, hin jî dibe ku ji kevneşopiya berê hatine û wî ew bi şêwaza xwe gotine. Herwiha piştî wî gelek dengbêjên din, ji Serhedê heta Kafkasyayê, van kilaman gotine û bi vî awayî ew gihîştine roja îro.

6. Evdal di Wêjeya Nûjen de

Bandora Evdal ne tenê di nav dengbêjan de maye. Berhema herî naskirî ya wêjeya nûjen a li ser wî romana Mehmed Uzun Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê e (Uzun, 1991). Di vê romanê de Uzun ji jiyana Evdal ber bi pirsên berfirehtir ên ziman, bîr û nasnameyê ve diçe; dengbêj dibe sembola zimanê Kurdî bi xwe, ku di nav zor û zehmetiyan de bi rêya gotinê zindî dimîne.

Ji bilî vê romanê, li ser Evdal lêkolîn, pirtûk û fîlmên belgeyî jî hatine amadekirin. Di gotara berê ya vê malperê de berhemên Ahmet Aras, Ehmed Cengiz Çamlibel û fîlmê belgeyî yê Bülent Gündüz hatibûn behskirin. Ev berhem nîşan didin ku Evdal hîn jî ji bo nivîskar û hunermendên Kurd çavkaniyeke îlhamê ye.

7. Encam

Evdalê Zeynikê kesayetiyeke dîrokî ye ku jiyana wî bi efsaneyan hatiye xemilandin. Gelek agahiyên li ser wî, wek cih û sala jidayikbûnê, çîroka xewnê an temenê wî yê dirêj, ji vegotinên devkî tên û divê bi hişyarî werin nirxandin. Lêbelê girîngiya wî ne bi tenê bi van hûrguliyan ve girêdayî ye. Evdal bûye sembola dengbêjiyê, ango sembola kevneşopiyeke ku di nebûna nivîsê de bîra dîrokî ya gelê Kurd parastiye. Ji bo lêkolînên pêşerojê, berhevkirina guhertoyên kilamên wî ji dengbêjên cuda û lêkolîna arşîvên dîrokî yên herêma Serhedê dê alîkariya ronîkirina jiyana wî ya rastîn bike.

Çavkanî

• Allison, C. (2010). Kurdish oral literature. In P. G. Kreyenbroek & U. Marzolph (Eds.), Oral literature of Iranian languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik. I.B. Tauris.
• Hamelink, W. (2016). The sung home: Narrative, morality, and the Kurdish nation. Brill.
• Lord, A. B. (1960). The singer of tales. Harvard University Press.
• Scalbert-Yücel, C. (2009). The invention of a tradition: Diyarbakır’s dengbêj project. European Journal of Turkish Studies, 10.
• Uzun, M. (1991). Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê [Roman].