Kurte
Ev gotar beşa pêncem a rêzegotara “Rêwîtiya Zanistiyê” ye û li ser du pêvajoyên bi hev ve girêdayî disekine: Şoreşa Zanistî ya sedsalên 16an û 17an û Serdema Ronakbîriyê ya sedsala 18an. Pêşî têgeha “şoreşa zanistî” û nîqaşên dîroknasan ên li ser wê tên ravekirin. Paşê xebatên Copernicus, Kepler, Galileo û Newton, pêşketina rêbaza ceribandinê bi Bacon û Boyle, û rola amûrên nû yên wek teleskop û mîkroskopê tên nirxandin. Beşek li ser avakirina saziyên zanistî, belavbûna zanînê bi rêya çapê û Encyclopédie disekine. Di dawiyê de têkiliya di navbera zanist, Şoreşa Pîşesaziyê û ramanên siyasî yên Ronakbîriyê tê nîqaşkirin. Gotar herwiha hin xeletiyên berbelav rast dike: çapxane ne dahênana Serdema Ronakbîriyê ye, James Watt motora buharê bi tevahî îcad nekiriye, û çîroka sêva Newton bêtir anekdotek e. Encam ew e ku ev serdem bingehên rêbaz û saziyên zanistiya nûjen danîn, lê pêvajoyeke hêdî û tevlihev bû, ne guhertineke ji nişka ve.

Peyvên sereke: Şoreşa Zanistî, Ronakbîrî, Newton, rêbaza ceribandinê, Encyclopédie, Şoreşa Pîşesaziyê

1. Destpêk

Di navbera nîvê sedsala 16an û dawiya sedsala 18an de, li Ewropayê awayê ku mirov li xwezayê dinêrî bi awayekî kûr guherî. Gerdûn, ku berê bi giranî li ser bingeha nivîsên Arîstoteles û Ptolemaios dihat ravekirin, gav bi gav wekî pergaleke ku bi qanûnên matematîkî dikare were ravekirin hat dîtin. Dîroknas ji vê pêvajoyê re “Şoreşa Zanistî” dibêjin (Shapin, 1996).

Piştî vê şoreşê, di sedsala 18an de, tevgereke rewşenbîrî ya berfireh pêş ket ku jê re “Ronakbîrî” (Enlightenment) tê gotin. Ramanwerên Ronakbîriyê hewl dan ku rêbazên aqil û çavdêriyê ne tenê li ser xwezayê, lê li ser civak, siyaset, ol û exlaqê jî bi kar bînin. Ev gotar van her du pêvajoyan û têkiliya wan dinirxîne.

2. Têgeha “Şoreşa Zanistî” û Nîqaşên li ser Wê

Têgeha “Şoreşa Zanistî” di sedsala 20an de di nav dîroknasan de belav bû. Lêbelê, dîroknasên nûjen hişyariyê didin ku ev pêvajo ne bûyereke yekane û ji nişka ve bû. Steven Shapin pirtûka xwe ya li ser vê mijarê bi hevokeke navdar dest pê dike ku wateya wê ev e: tiştekî wek Şoreşa Zanistî tune bû, û ev pirtûk li ser wê ye (Shapin, 1996). Mebesta wî ew e ku guhertin hêdî, ne-yekreng û bi gelek nakokiyan bû.

Thomas Kuhn jî di pirtûka xwe ya The Structure of Scientific Revolutions de nîşan da ku zanist ne tenê bi berhevkirina hêdî ya zanînê pêş dikeve, lê carinan bi “guhertina paradîgmayê” jî diguhere – ango bi guhertina çarçoveya giştî ya ku zanyar tê de difikirin (Kuhn, 1962). Derbasbûna ji modela gerdûnê ya ku Dinya di navendê de ye ber bi modela ku Roj di navendê de ye, mînakeke klasîk a guhertina paradîgmayê ye.

Herwiha divê were gotin ku zanista Ewropî ya vê serdemê li ser bingeha mîrateyeke berfireh ava bû. Wergerên Latînî yên berhemên zanyarên cîhana Îslamê, wek Ibn al-Haytham di optîkê de û Ibn Sina di bijîşkiyê de, û wergerên berhemên Yewnanî yên ku bi rêya Erebî gihîştibûn Ewropayê, bingehên girîng ên vê pêşketinê bûn.

3. Astronomî: Ji Copernicus heta Newton

3.1. Copernicus û Kepler

Di sala 1543an de Nicolaus Copernicus berhema xwe ya De revolutionibus orbium coelestium weşand û tê de modeleke ku Roj li navendê ye pêşniyar kir. Di destpêkê de ev model ji modela kevn rasttir nebû, ji ber ku Copernicus hîn jî bawer dikir ku gerstêrk li ser xelekên bêkêmasî digerin. Johannes Kepler, bi bikaranîna çavdêriyên hûrgilî yên Tycho Brahe, nîşan da ku rêyên gerstêrkan elîptîk in. Kepler sê qanûnên tevgera gerstêrkan di navbera salên 1609 û 1619an de weşandin.

3.2. Galileo

Galileo Galilei di sala 1609an de teleskopek ji bo çavdêriya ezmanan bi kar anî. Di sala 1610an de wî di berhema xwe ya Sidereus Nuncius de dîtinên xwe weşandin: çiyayên li ser Heyvê, çar heyvên Jupîterê û hejmareke mezin a stêrkên ku bi çavê tazî nayên dîtin. Galileo herwiha di warê mekanîkê de lêkolînên girîng li ser ketina tiştan kirin. Ji ber piştgiriya wî ya ji modela Copernicus re, ew di sala 1633an de ji aliyê Engîzîsyona Romayê ve hat mehkemekirin û heta dawiya jiyana xwe di bin girtina malê de ma.

3.3. Newton

Isaac Newton di sala 1687an de berhema xwe ya Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica weşand (Newton, 1687). Tê de wî sê qanûnên tevgerê û qanûna gravîtasyona gerdûnî pêşkêş kirin. Girîngiya herî mezin a vê berhemê ew bû ku nîşan da ku heman qanûn hem tevgera gerstêrkan li ezmanan û hem jî ketina tiştan li ser Dinyayê rave dikin. Bi vî awayî, cudahiya kevn a di navbera “cîhana ezmanî” û “cîhana erdî” de ji holê rabû.

Çîroka navdar a ketina sêvê ji Newton re hatiye vegotin, lê dîroknas wê bêtir wekî anekdotekê dibînin ku paşê, di bîranînên kesên nêzîkî wî de, belav bûye. Ya girîng ne sêv e, lê xebata matematîkî ya bi salan e ku Newton li ser kir.

4. Rêbaza Ceribandinê û Amûrên Nû

4.1. Bacon û Descartes

Francis Bacon di berhema xwe ya Novum Organum (1620) de rêbazeke nû ya zanînê pêşniyar kir ku li ser bingeha çavdêrî, ceribandin û gihîştina encamên giştî ji daneyên taybet (îndûksiyon) ava bûye. René Descartes jî di Discours de la méthode (1637) de li ser girîngiya gumana rêbazî û aqilê matematîkî rawestiya. Van her du nêzîkatiyan, ya ezmûnî û ya aqilî, bi hev re bandor li ser zanista nûjen kirin.

4.2. Boyle û kîmya

Robert Boyle di berhema xwe ya The Sceptical Chymist (1661) de rexne li têgihîştinên kevn ên kîmyayê girt û girîngiya ceribandinên hûrgilî û dubarekirî nîşan da. Ew bi qanûna Boyle, ku têkiliya di navbera zext û qebareya gazê de diyar dike, tê naskirin. Xebata wî gaveke girîng bû di veqetandina kîmyayê ji alkîmyayê de, her çend ev pêvajo heta sedsala 18an, bi xebatên Antoine Lavoisier, temam nebû.

4.3. Teleskop û mîkroskop

Amûrên nû rê li ber dîtina cîhanên nû vekirin. Teleskopê hûrguliyên ezmanan nîşan dan. Mîkroskopê jî cîhana ku ji çavê tazî re nayê dîtin eşkere kir. Robert Hooke di berhema xwe ya Micrographia (1665) de wêneyên tiştên ku bi mîkroskopê dîtibûn weşandin; dema ku li perçeyeke qalikê dara mantarê (cork) nêrî, wî ji odeyên biçûk ên ku dîtin re navê “cell” (şane) da (Hooke, 1665). Lêbelê, “teoriya şaneyê”, ku dibêje hemû zindî ji şaneyan pêk tên, tenê di sedsala 19an de hat formulekirin. Antonie van Leeuwenhoek jî bi mîkroskopên xwe yên hêsan lê bi hêz, bo cara yekem bakterî û zîndewerên din ên biçûk dîtin.

5. Sazî û Belavbûna Zanînê

Yek ji guhertinên herî girîng ên vê serdemê avakirina saziyên zanistî bû. Royal Society li Londonê di sala 1660an de hat damezrandin, û Académie des sciences li Parîsê di sala 1666an de. Ev sazî bûn cihên ku zanyar ceribandinên xwe nîşan didin, nîqaş dikin û encamên xwe diweşînin. Kovara Philosophical Transactions a Royal Society, ku di sala 1665an de dest pê kir, yek ji kovarên zanistî yên herî kevn e ku hîn jî tê weşandin.

Divê were zelalkirin ku çapxaneya bi tîpên livok ne dahênana Serdema Ronakbîriyê ye. Johannes Gutenberg ew li Ewropayê di nîvê sedsala 15an de pêş xist. Lêbelê, bandora çapxaneyê li ser zanistê di sedsalên paşê de pir mezin bû: ew rê da ku pirtûk û nexşeyên zanistî bi heman awayî û bi hejmareke mezin bên belavkirin, û ev yek berhevdan û rexnekirina encaman hêsan kir (Eisenstein, 1979).

Di sedsala 18an de, sembola herî girîng a belavbûna zanînê Encyclopédie bû, ku di bin rêvebiriya Denis Diderot û Jean le Rond d’Alembert de di navbera salên 1751 û 1772an de hat weşandin. Armanca wê ew bû ku zanîna serdemê, ji hunerên destî heta felsefeyê, bi zimanekî ku ji xwendevanên perwerdekirî re gihîştî be, kom bike. Hin gotarên wê rexneyên li ser desthilatdariya olî û siyasî dihewandin û ji ber vê yekê weşana wê çend caran hat qedexekirin.

6. Ronakbîrî: Aqil li ser Civakê

Feylesofê Alman Immanuel Kant di gotara xwe ya sala 1784an a bi navê “Bersiva pirsa: Ronakbîrî çi ye?” de Ronakbîrî wekî derketina mirov ji “nebalixbûna” ku bi xwe sedema wê ye, pênase kir. Wî dirûşma Latînî ya Sapere aude (“Wêrek be ku aqilê xwe bi kar bînî”) wekî dirûşma Ronakbîriyê pêşkêş kir (Kant, 1784).

Ramanwerên wek John Locke, Montesquieu, Voltaire û Jean-Jacques Rousseau ramanên girîng li ser mafên xwezayî, cudakirina hêzan, toleransa olî û peymana civakî pêş xistin. Ev raman paşê bandor li ser belgeyên siyasî yên wek Daxuyaniya Serxwebûna Amerîkayê (1776) û Daxuyaniya Mafên Mirov û Hemwelatî ya Fransayê (1789) kirin (Porter, 2000). Lêbelê, divê were gotin ku gelek ramanwerên Ronakbîriyê ev maf bi tevahî ji bo jinan, koleyan an gelên ne-Ewropî jî nedihesibandin; ev nakokî paşê bû mijara rexneyên giran.

7. Ji Zanistê ber bi Teknolojiyê: Şoreşa Pîşesaziyê

Têkiliya di navbera zanist û teknolojiyê de di vê serdemê de her ku diçe xurttir bû. Motora buharê mînakeke baş e. Thomas Newcomen di sala 1712an de motoreke buharê ya bikêr ji bo kişandina avê ji kanan çêkir. James Watt di sala 1769an de patenta kondensatoreke veqetandî wergirt ku karîgeriya motorê bi awayekî mezin zêde kir. Ji ber vê yekê, rasttir e ku were gotin Watt motora buharê bi awayekî girîng baştir kir, ne ku ew îcad kir.

Dîroknasê aborî Joel Mokyr nîşan dide ku çanda Ronakbîriyê, ku bawerî bi kêrhatina zanînê û belavkirina wê dianî, yek ji sedemên girîng ên destpêka Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyayê bû (Mokyr, 2009). Bi gotineke din, ne tenê vedîtinên zanistî, lê helwesteke nû ya li hember zanînê jî rê li ber guhertina teknolojîk vekir.

8. Mîrate û Rexne

Şoreşa Zanistî û Ronakbîrî bingehên gelek nirx û saziyên cîhana nûjen danîn: rêbaza zanistî, kovarên zanistî, perwerdehiya laîk, ramanên mafên mirovan û hikûmeta destûrî. Lêbelê, di sedsalên 19an û 20an de, gelek ramanwer rexne li hin aliyên vê mîrateyê girtin. Hinekan destnîşan kir ku bawerîya bêsînor bi aqil û pêşketinê dikare bibe sedema kontrolkirina xwezayê û mirovan bi awayên zirardar. Hinên din nîşan dan ku Ronakbîriya Ewropî bi kolonyalîzmê re di heman demê de pêş ket.

Ev rexne nayên wê wateyê ku destkeftiyên vê serdemê ne girîng in. Ew tenê nîşan didin ku zanist û aqil, wekî her amûreke din a mirovî, dikarin ji bo armancên cuda bên bikaranîn, û ku nirxandina dîrokî divê hem destkeftî û hem jî sînoran bibîne.

9. Encam

Di navbera sedsalên 16an û 18an de, zanista Ewropî bi awayekî kûr guherî. Bi xebatên Copernicus, Kepler, Galileo û Newton, gerdûn wekî pergaleke qanûnî û matematîkî hat fêmkirin. Bi Bacon, Descartes û Boyle, rêbaza ceribandinê û gumana rêbazî bûn bingehên zanînê. Bi saziyên wek Royal Society û berhemên wek Encyclopédie, zanîn bû kareke hevpar û giştî. Ronakbîriyê jî ev rêbaz li ser civak û siyasetê bi kar anîn.

Lêbelê ev pêvajo ne şoreşeke ji nişka ve bû; ew li ser mîrateyeke kevn a zanista Yewnanî û Îslamî ava bû, bi gelek nakokiyan derbas bû, û sînorên xwe yên exlaqî û civakî jî hebûn. Têgihîştina vê serdemê bi hemû aliyên wê ve, ji bo têgihîştina zanista îroyîn jî girîng e.

Çavkanî

• Eisenstein, E. L. (1979). The printing press as an agent of change. Cambridge University Press.
• Hooke, R. (1665). Micrographia. Royal Society.
• Kant, I. (1784). Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? Berlinische Monatsschrift, 4, 481–494.
• Kuhn, T. S. (1962). The structure of scientific revolutions. University of Chicago Press.
• Mokyr, J. (2009). The enlightened economy: An economic history of Britain 1700–1850. Yale University Press.
• Newton, I. (1687). Philosophiæ naturalis principia mathematica. Royal Society.
• Porter, R. (2000). Enlightenment: Britain and the creation of the modern world. Allen Lane.
• Shapin, S. (1996). The scientific revolution. University of Chicago Press.