Kurte
Zanist bi gelemperî wekî berhemeke serdema nûjen tê dîtin, lê kokên wê digihîjin demên berî nivîsê. Ev gotar, ku beşa yekem a rêzeke li ser dîroka zanistê ye, dinirxîne ka mirovên serdema berî dîrokê çawa bi rêya çavdêrî, ceribandin û veguhastina zanînê têgihîştina xwe ya li ser xwezayê pêş xistin. Li ser bingeha delîlên arkeolojîk, sê qadên sereke tên lêkolînkirin: çêkirina amûrên kevir, ku delîlên herî kevn ên wê nêzî 3,3 milyon sal berê ne; kontrolkirina agir, ku delîlên ewle yên wê bi kêmanî nêzî yek milyon sal berê ne; û çavdêriya demsal û ezmên, ku bi berhemên wek hestiyê Ishangoyê û “salnameya” Warren Fieldê ya li Skotlandê tê nîşandan. Herwiha derbasbûna ber bi çandiniyê ve li Hîlala Berdar, ku Kurdistan jî beşek jê ye, wekî ceribandineke dirêj a mirovan li ser nebat û heywanan tê nirxandin. Gotar destnîşan dike ku divê ev zanîn bi têgeha zanista nûjen re neyên tevlihevkirin, lê ew bingehên şiyanên mirovan ên çavdêrî, berhevkirin û pêşbîniyê nîşan didin.

Peyvên sereke: dîroka zanistê, serdema berî dîrokê, amûrên kevir, agir, arkeoastronomî, çandinî, Hîlala Berdar

1. Destpêk

Pirsa “zanist kengî dest pê kir?” bersiveke hêsan nîne. Heke em zanistê bi rêbaza ezmûnî ya nûjen, ku di sedsalên şazdeh û hevdehan de li Ewropayê pêş ket, pênase bikin, wê demê zanist pir nû ye. Lê heke em zanistê wekî hewldana sîstematîk a fêmkirina xwezayê bi rêya çavdêrî û ceribandinê bibînin, wê demê kokên wê pir kevntir in. David Lindberg di lêkolîna xwe ya li ser destpêka zanista Rojava de destnîşan dike ku divê dîroknasên zanistê li hember herdu xeletiyan hişyar bin: hem li hember dîtina zanista nûjen di her zanîneke kevn de, hem jî li hember piçûkxistina zanîna kevnar (Lindberg, 2007).

Ev gotar beşa yekem a rêzeke li ser dîroka zanistê ye û li ser serdema berî nivîsê radiweste. Armanc ew e ku li ser bingeha delîlên arkeolojîk were nîşandan ka mirovên pêşîn çawa li xwezayê nêrîn, ji wê fêr bûn û zanîna xwe ji nifşên din re veguhastin.

2. Pênaseya “Zanîna Berî Zanistê”

Ji bo serdemên berî nivîsê, peyva “zanist” divê bi hişyarî were bikaranîn. Mirovên serdema berî dîrokê ne xwedî teorî, ezmûnên kontrolkirî an kovarên zanistî bûn. Lêbelê ew xwedî zanîneke pratîkî ya kûr bûn: ew dizanîbûn kîjan kevir ji bo çêkirina amûran baş in, kîjan nebat dikarin werin xwarin û kîjan jehrîn in, heywan kengî koç dikin û demsal çawa diguherin.

Ev zanîn bi rêya ceribandin û xeletiyê hatibû bidestxistin û bi rêya hînkirinê ji nifşekî derbasî nifşê din dibû. Ji ber vê yekê, di vê gotarê de têgeha “zanîna berî zanistê” tê bikaranîn: zanîneke ku hin taybetmendiyên zanistê, wek çavdêrî, berhevkirin û pêşbînî, dihewîne, lê hîn ne pergaleke rêbazî ya teorîk e.

3. Amûrên Kevir: Teknolojiya Pêşîn

3.1. Delîlên herî kevn

Amûrên kevir delîlên herî kevn ên teknolojiya mirovan in. Di sala 2015an de lêkolîneran li cihê Lomekwi 3 yê li Kenyayê amûrên kevir ên bi qasî 3,3 milyon salî dîtin (Harmand û yd., 2015). Ev amûr ji jidayikbûna cinsê Homo kevntir in û nîşan didin ku çêkirina amûran dibe ku ji hêla mirovaniyên berê ve dest pê kiribe.

3.2. Zanîna di çêkirina amûran de

Çêkirina amûreke kevir a baş ne karekî hêsan e. Çêker divê bizanibe kîjan cureyê keviran bi awayekî pêşbînîkirî dişkê, divê bi kîjan goşeyê lê bixe û çawa perçeyên tûj derxe. Bi demê re teknîkên tevlihevtir pêş ketin; mînak, tevrên destî yên Aşûlî (Acheulean) bi şiklên xwe yên simetrîk nîşan didin ku çêkerên wan xwedî plansaziyeke derûnî ya pêşîn bûn. Ev zanîn tenê bi çavdêrî, ceribandin û hînkirineke dirêj dikaribû were veguhastin.

4. Kontrolkirina Agir

4.1. Delîlên arkeolojîk

Kontrolkirina agir yek ji guhertinên herî mezin ên dîroka mirovan e. Diyarkirina destpêka wê dijwar e, ji ber ku agirên xwezayî jî şopan dihêlin. Yek ji delîlên herî ewle ji Şikefta Wonderwerkê ya li Afrîkaya Başûr tê, ku tê de şopên agirê di nav şikeftê de, bi qasî yek milyon sal berê, hatine dîtin (Berna û yd., 2012). John Gowlett destnîşan dike ku bikaranîna agir belkî ne bi carekê, lê bi pêvajoyeke dirêj û tevlihev pêş ketiye: pêşî bikaranîna agirê xwezayî, paşê parastina wî û di dawiyê de şiyana pêxistina wî (Gowlett, 2016).

4.2. Encamên agir

Agir germahî, ronahî û parastin li hember heywanên dirinde da. Herwiha pijandina xwarinê ew hêsantir û ewletir kir. Bi demê re agir ji bo çêkirina amûran jî hat bikaranîn: mînak, germkirina hin keviran wan hêsantir dike ku werin şikilandin. Ev nîşan dide ku mirovan têkiliyên di navbera germahî û guhertina madeyan de dîtin û bi kar anîn; ev jî formeke destpêkê ya zanîna kîmyayî ye.

5. Çavdêriya Ezman û Demê

5.1. Hejmar û nîşan

Hin berhemên arkeolojîk nîşan didin ku mirovên serdema berî dîrokê hejmar û nîşanên sembolîk bi kar dianîn. Li Şikefta Blombosê ya li Afrîkaya Başûr perçeyên okra yên bi xêzên geometrîk ên bi qasî 75 hezar salî hatine dîtin (Henshilwood û yd., 2002). Hestiyê Ishangoyê, ku li Kongoyê hatiye dîtin û li gorî texmînan nêzî 20 hezar salî ye, xêzên ku bi koman hatine kolan dihewîne. Hin lêkolîneran ev xêz wekî tomarên hejmarê an jî salnameyeke heyvê şîrove kirine (Marshack, 1972); lêbelê ev şîrove hîn tê nîqaşkirin û divê bi hişyarî were nirxandin.

5.2. Salnameyên pêşîn

Li Warren Fieldê ya li Skotlandê rêzeke ji 12 çalan hatiye dîtin ku nêzî hezarsala heştemîn a berî zayînê ye. Lêkolîneran pêşniyar kirine ku ev çal qonaxên heyvê nîşan didin û bi rojhilata rojê ya di zivistanê de li hev hatine danîn; ji ber vê yekê ew wekî “pîvereke demê” ya heyvî-rojî tên şîrovekirin (Gaffney û yd., 2013). Heke ev şîrove rast be, ew yek ji delîlên herî kevn ên hewldana pîvandina demê bi rêya ezmên e.

5.3. Girîngiya çavdêriya ezmên

Ji bo civakên nêçîrvan û paşê çandinîkar, zanîna demsalan girîng bû: kengî heywan koç dikin, kengî fêkî digihêjin, kengî divê tov werin çandin. Çavdêriya heyv, roj û stêrkan rêyek bû ji bo pêşbînîkirina van guhertinan. Ev pêşbînî, ango şiyana ku ji çavdêriyên berê encamên li ser pêşerojê bigire, yek ji taybetmendiyên bingehîn ên ramana zanistî ye.

6. Çandinî wekî Ceribandineke Dirêj

6.1. Hîlala Berdar

Nêzî 11–12 hezar sal berê, li herêma ku jê re Hîlala Berdar tê gotin û ji Levantê heta çiyayên Zagrosê dirêj dibe, hin civakan dest bi çandina nebatan û kedîkirina heywanan kirin. Herêmên Kurdistanê, bi taybetî çiyayên Toros û Zagrosê, beşek ji vê pêvajoyê ne. Melinda Zeder destnîşan dike ku derbasbûna ber bi çandiniyê ve ne şoreşeke bilez, lê pêvajoyeke dirêj û pirnavendî bû ku bi hezaran salan dom kir (Zeder, 2011).

6.2. Zanîna çandiniyê

Kedîkirina nebatan pêdivî bi zanîneke berfireh hebû: kîjan tov baştir şîn dibin, kîjan ax berdartir e, av çawa tê birin û berhem çawa tê parastin. Ji nifşekî bo nifşê din, cotkaran tovên baştir hilbijartin û bi vî awayî, bêyî ku têgeha genetîkê nas bikin, taybetmendiyên nebatan guhertin. Ev hilbijartina bi zanebûn an bê zanebûn dikare wekî ceribandineke dirêj a mirovan li ser xwezayê were dîtin.

6.3. Cihên wek Girê Mirazan

Cihê arkeolojîk ê Girê Mirazan (Göbekli Tepe) ya li nêzî Rihayê, ku bi qasî hezarsala dehemîn a berî zayînê ye, nîşan dide ku civakên nêçîrvan û berhevkar jî dikaribûn avahiyên mezin ên kevir ava bikin. Ev yek pêdivî bi zanîna endezyariyê, rêxistina karê civakî û plansaziyê hebû. Lêbelê armanc û wateya van avahiyan hîn jî di nav arkeologan de tê nîqaşkirin.

7. Nîqaş: Ji Zanînê ber bi Zanistê ve

Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku mirovên serdema berî dîrokê ne “seretayî” yên bêzanîn bûn. Ew çavdêrên baş ên xwezayê bûn û zanîneke pratîkî ya berfireh pêş xistin. Lêbelê ev zanîn hîn ne zanist bi wateya nûjen bû. Ji ber ku nivîs tune bû, zanîn bi tenê bi devkî û bi pratîkê dihat veguhastin; ji ber vê yekê ew bi hêsanî dikaribû winda bibe an biguhere. Herwiha ravekirinên li ser sedemên diyardeyan bi gelemperî bi efsane û baweriyên olî ve girêdayî bûn.

Gava girîng a paşîn bi îcadkirina nivîsê re hat. Bi nivîsê re, zanîn dikaribû were tomarkirin, were berhevkirin û ji hêla kesên din ve were rexnekirin. Ev mijar dê di beşa duyem a vê rêzê de, ku li ser şaristaniyên pêşîn ên Mezopotamya û Misrê ye, were nirxandin.

8. Encam

Kokên zanistê digihîjin şiyanên bingehîn ên mirovan: çavdêrî, ceribandin, bîranîn û veguhastina zanînê. Amûrên kevir ên bi milyonan salan kevn, kontrolkirina agir, xêzên sembolîk, salnameyên destpêkê û derbasbûna ber bi çandiniyê ve nîşan didin ku mirovên serdema berî dîrokê bi awayekî sîstematîk ji xwezayê fêr dibûn. Ev zanîn ne zanista nûjen e, lê bingeha ku zanista paşîn li ser hatiye avakirin e.

Çavkanî

• Berna, F., Goldberg, P., Horwitz, L. K., Brink, J., Holt, S., Bamford, M., & Chazan, M. (2012). Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(20), E1215–E1220.
• Gaffney, V., Fitch, S., Ramsey, E., Yorston, R., Ch’ng, E., Baldwin, E., Bates, R., Gaffney, C., Ruggles, C., et al. (2013). Time and a place: A luni-solar ‘time-reckoner’ from 8th millennium BC Scotland. Internet Archaeology, 34.
• Gowlett, J. A. J. (2016). The discovery of fire by humans: A long and convoluted process. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 371(1696), 20150164.
• Harmand, S., Lewis, J. E., Feibel, C. S., Lepre, C. J., Prat, S., Lenoble, A., et al. (2015). 3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya. Nature, 521(7552), 310–315.
• Henshilwood, C. S., d’Errico, F., Yates, R., Jacobs, Z., Tribolo, C., Duller, G. A. T., et al. (2002). Emergence of modern human behavior: Middle Stone Age engravings from South Africa. Science, 295(5558), 1278–1280.
• Lindberg, D. C. (2007). The beginnings of Western science (2nd ed.). University of Chicago Press.
• Marshack, A. (1972). The roots of civilization. McGraw-Hill.
• Zeder, M. A. (2011). The origins of agriculture in the Near East. Current Anthropology, 52(S4), S221–S235.