Kurte
Teknolojiyên hişmendiya çêkirî (HÇ), bi taybetî pêvajoya zimanê xwezayî (NLP), di salên dawî de bi lez pêş ketin. Lêbelê, ev pêşketin bi awayekî newekhev di nav zimanan de belav bûne: piraniya amûran ji bo çend zimanên mezin hatine çêkirin, lê bi hezaran ziman hîn jî ji van derfetan bêpar in. Ev gotar rewşa zimanê Kurdî di vê çarçoveyê de dinirxîne. Pêşî rewşa civakî-zimanî ya Kurdî, ango pirzaravayî, pirtîpî û şert û mercên siyasî, bi kurtî tê ravekirin. Paşê têgeha “zimanên bi çavkaniyên kêm” û astengên teknîkî yên ji bo Kurdî têne nîqaşkirin. Gotar herwiha li ser pêşketinên heyî, wek wergerandina makîneyî, naskirina axaftinê û projeyên daneyên vekirî, radiweste. Di dawiyê de sînorên teknolojiyê û girîngiya beşdariya civakê têne destnîşankirin. Encam nîşan dide ku HÇ dikare ji bo parastin û pêşxistina Kurdî bibe amûreke bikêr, lê ew nikare cihê veguhastina zimên di malbat, perwerde û jiyana rojane de bigire.

Peyvên sereke: hişmendiya çêkirî, pêvajoya zimanê xwezayî, zimanê Kurdî, zimanên bi çavkaniyên kêm, wergerandina makîneyî, parastina ziman

1. Destpêk

Li gorî texmînên zimannasan, li cîhanê nêzî 7.000 ziman têne axaftin û beşeke mezin ji wan di xetereya windabûnê de ne. UNESCO destnîşan dike ku vîtalîteya zimanekî bi giranî bi veguhastina wê ji nifşekî bo nifşekî din, bi hejmara axaftvanan û bi bikaranîna wê di qadên nû yên jiyanê de ve girêdayî ye (UNESCO, 2003). Di serdema îro de, yek ji van qadên nû qada dîjîtal e: înternet, telefonên jîr, medyaya civakî û, di salên dawî de, amûrên hişmendiya çêkirî.

Ji ber vê yekê, pirsa “gelo hişmendiya çêkirî dikare Kurdî biparêze?” pirseke girîng e. Ev gotar hewl dide ku vê pirsê ne bi hêviyeke zêde û ne jî bi bêhêviyê, lê bi nirxandineke hevseng a derfet û astengan bersiv bide.

2. Rewşa Civakî-Zimanî ya Kurdî

Kurdî zimanekî Hind-Ewropî ye ku ji koma zimanên Îranî ye. Tê texmînkirin ku bi dehan milyon mirov bi Kurdî diaxivin, lê ji ber kêmbûna serjimêriyên pêbawer, hejmara rast nayê zanîn. Kurdî bi gelemperî li çend zaravayên sereke tê dabeşkirin, ku Kurmancî (Kurdiya Bakur) û Soranî (Kurdiya Navîn) ji wan ên herî berfireh in; zaravayên wek Kirmanckî (Zazakî) û Goranî jî bi gelemperî di nav vê malbatê de têne hesibandin, her çend statûya wan di nav zimannasan de tê nîqaşkirin (Hassanpour, 1992).

Taybetmendiyeke din a Kurdî pirtîpî ye: Kurmancî bi giranî bi alfabeya Latînî (alfabeya Hawarê) tê nivîsandin, Soranî bi alfabeyeke li ser bingeha tîpên Erebî, û li hin welatên Sovyeta berê di dîrokê de alfabeya Kirîlî jî hatiye bikaranîn. Ji bilî vê, Kurdî di sedsala 20ê de li gelek welatan rastî qedexe û sînordarkirinên giran hat (Hassanpour, 1992). Van şert û mercan standardîzasyon, perwerde û hilberîna nivîskî ya bi Kurdî sînordar kirin, û ev rewş îro jî bandorê li ser hebûna daneyên dîjîtal dike.

3. Zimanên bi Çavkaniyên Kêm û Newekheviya Dîjîtal

Di lêkolînên NLPê de, ji zimanên ku ji bo wan daneyên mezin (wek metnên nivîskî, tomarên dengî û metnên wergerandî) hene, re “zimanên bi çavkaniyên zêde” tê gotin; ji yên ku ev dane ji bo wan kêm in, re jî “zimanên bi çavkaniyên kêm” tê gotin. Lêkolîneke Joshi û hevkarên wî (2020) nîşan da ku piraniya mezin a lêkolîn û amûrên NLPê li ser çend zimanên wek Îngilîzî, Çînî û Spanyolî disekinin, û ku piraniya zimanên cîhanê hema hema bi tevahî ji van pêşketinan dûr mane.

Kurdî bi gelemperî di nav zimanên bi çavkaniyên kêm de tê hesibandin. Sedemên vê yekê ev in:

• Kêmbûna metnên dîjîtal: li gorî zimanên mezin, hejmara metnên bi Kurdî yên li ser înternetê kêm e.
• Pirzaravayî û pirtîpî: daneyên heyî di navbera zarava û alfabeyan de parçe dibin; ev yek perwerdekirina modelekê ya yekgirtî dijwar dike.
• Kêmbûna standardîzasyonê: cudahiyên rastnivîsînê û bikaranîna peyvan di nav herêman de, kar ji bo modelan zehmettir dikin.
• Kêmbûna daneyên nîşankirî: ji bo gelek karan, wek naskirina navan an analîza rêzimanî, daneyên ku ji hêla mirovan ve hatine nîşankirin pêwîst in, lê ji bo Kurdî ev dane pir kêm in.

4. Pêşketinên Heyî

4.1. Wergerandina makîneyî

Di salên dawî de, gelek pergalên wergerandina makîneyî yên mezin Kurdî zêde kirin. Google Translate di sala 2016an de Kurmancî û paşê, di sala 2022an de, Soranî jî zêde kir. Projeya No Language Left Behind (NLLB) a Meta jî modeleke wergerandinê ji bo nêzî 200 zimanan pêşkêş kir, ku tê de hem Kurmancî û hem jî Soranî hene (NLLB Team, 2022). Ev pergal hîn jî xeletiyên girîng dikin, bi taybetî di rêzimana ergatîv, îzafe û peyvên taybet ên Kurdî de; lê ew gaveke girîng in ji bo gihîştina Kurdî bo qada dîjîtal.

4.2. Amûrên pêvajoya zimên

Lêkolînerên Kurd û yên din jî amûrên bingehîn ên NLPê ji bo Kurdî pêş xistine. Mînak, Sina Ahmadi amûrên vekirî yên ji bo pêvajoya Kurdî, wek veguherandina di navbera alfabeyan de, perçekirina metnê û analîza morfolojîk, pêşkêş kirine (Ahmadi, 2020). Lêkolînên berhevdanî jî li ser cudahiyên Kurmancî û Soranî ji hêla NLPê ve hatine kirin (Esmaili & Salavati, 2013). Ev xebat bingeha amûrên mezintir in.

4.3. Naskirina axaftinê û daneyên dengî

Ji bo naskirina axaftinê (speech recognition) û afirandina dengê sûnî, tomarên dengî yên mezin pêwîst in. Projeyên vekirî yên wek Mozilla Common Voice derfetê didin axaftvanên Kurdî ku bi dilxwazî tomarên dengî bidin. Ev cure projeyên civakî ji bo zimanên bi çavkaniyên kêm pir girîng in, ji ber ku daneyên ku di wan de têne berhevkirin ji bo her kesî vekirî ne.

5. HÇ Çawa Dikare Alîkariya Kurdî Bike?

Li ser bingeha pêşketinên heyî, çend qadên ku HÇ dikare tê de alîkariya parastin û pêşxistina Kurdî bike, dikarin werin destnîşankirin:

• Belgekirin û arşîvkirin: veguherandina tomarên dengî yên kevn (wek kilamên dengbêjan û çîrokên devkî) bo metnê, û nasîna nivîsa çapkirî an destnivîsan (OCR), dikarin mîraseke mezin bigihînin nifşên nû.
• Perwerde: amûrên fêrbûna ziman, kontrola rastnivîsînê û ferhengên dîjîtal dikarin perwerdeya bi Kurdî hêsantir bikin, bi taybetî ji bo zarokên ku li derveyî welat dijîn.
• Gihîştina agahiyan: wergerandina makîneyî dikare alîkariyê bike ku agahiyên di warên tenduristî, zanist û qanûnê de bigihîjin axaftvanên Kurdî.
• Hilberîna naverokê: amûrên nivîsandinê dikarin alîkariya nivîskar, rojnamevan û mamosteyan bikin ku bi Kurdî bêtir naverok biafirînin.

6. Xeter û Sînor

Tevî van derfetan, divê xeterên teknolojiyê jî werin dîtin. Ya yekem, modelên ku bi daneyên kêm hatine perwerdekirin dikarin Kurdiyeke xelet an jî “wergerandî” hilberînin: peyv û avahiyên ji zimanên din ên mezin dikarin bikevin nav Kurdî û bi demê re ziman biguherînin. Ya duyem, heke daneyên perwerdeyê bi giranî ji zaravayekî bin, zaravayên din dikarin di qada dîjîtal de bêtir bên paşguhkirin. Ya sêyem, pirsgirêkên xwedîtiya daneyan hene: gelo civakên Kurd dê xwedî kontrol bin li ser daneyên ku ji wan hatine berhevkirin, an jî ev dane dê tenê di destê şirketên mezin de bin?

Herî girîng jî, teknolojî bi tenê nikare zimanekî biparêze. Li gorî pîvanên UNESCO (2003), faktora herî girîng a vîtalîteya ziman veguhastina wê ji dê û bavan bo zarokan e. Heke Kurdî di malê, li dibistanê û di jiyana civakî de neyê axaftin, amûrên HÇ dê tenê arşîvên wê biparêzin, ne zimanê zindî.

7. Pêşniyar

Ji bo ku HÇ bi awayekî bandorker ji bo Kurdî were bikaranîn, çend gav dikarin werin pêşniyarkirin. Pêşî, berhevkirina daneyên vekirî û bi kalîte, bi beşdariya civakê û bi rêzgirtina ji mafên axaftvanan re. Duyem, hevkariya di navbera zanîngeh, saziyên çandî, weşanxane û pêşdebirên teknolojiyê de. Sêyem, girîngîdana bi hemû zaravayan û pêşxistina amûrên ji bo veguherandina di navbera alfabeyan de. Çarem, perwerdekirina lêkolînerên Kurd ên ciwan di warê NLPê de, da ku civak bi xwe bibe xwedî kapasîteya pêşxistina teknolojiyê.

8. Encam

Hişmendiya çêkirî ji bo zimanê Kurdî hem derfet û hem jî xeter e. Ji aliyekî ve, pêşketinên di wergerandina makîneyî, naskirina axaftinê û amûrên pêvajoya zimên de, derfetê didin ku Kurdî bikeve qadên nû yên dîjîtal û mîrasa wê ya devkî û nivîskî bê parastin. Ji aliyê din ve, kêmbûna daneyan, pirzaravayî, pirtîpî û xeterên kalîte û xwedîtiya daneyan astengên girîng in. Encama sereke ev e ku HÇ dikare bibe amûreke bihêz a piştgiriyê, lê ew nikare cihê bikaranîna rojane ya ziman bigire. Parastina rastîn a Kurdî bi axaftina wê di malbatê de, bi perwerdeya bi Kurdî û bi hilberîna çandî ya zindî ve girêdayî ye; teknolojî dikare vê pêvajoyê xurt bike, lê ne cihê wê bigire.

Çavkanî

• Ahmadi, S. (2020). KLPT – Kurdish Language Processing Toolkit. Di Proceedings of the Second Workshop for NLP Open Source Software (NLP-OSS). Association for Computational Linguistics.
• Esmaili, K. S., & Salavati, S. (2013). Sorani Kurdish versus Kurmanji Kurdish: An empirical comparison. Di Proceedings of the 51st Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics. Association for Computational Linguistics.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.
• Joshi, P., Santy, S., Budhiraja, A., Bali, K., & Choudhury, M. (2020). The state and fate of linguistic diversity and inclusion in the NLP world. Di Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (r. 6282–6293).
• NLLB Team. (2022). No language left behind: Scaling human-centered machine translation. arXiv:2207.04672.
• UNESCO Ad Hoc Expert Group on Endangered Languages. (2003). Language vitality and endangerment. UNESCO.