Kurte
Herêma Torê, ku di çavkaniyên Suryanî û zanistî de bi navê Tûr Abdîn (Ṭūr ʿAbdīn) tê naskirin, deştekeke bilind a kevirê kilsî ye ku bi giranî di nava sînorên parêzgeha Mêrdînê de cih digire û navenda wê ya îroyîn Midyad e. Ev gotar taybetmendiyên erdnîgarî, dîrokî, çandî û aborî yên herêmê û cihê Çiyayê Mava di nav vê dîmenê de dinirxîne. Pêşî navê herêmê û sînorên wê yên texmînî tên ravekirin; paşê dîroka wê ya olî û çandî, bi taybetî kevneşopiya dêr û manastirên Suryanî û hebûna eşîrên Kurd ên wek Hevêrkan, tê nîqaşkirin. Beşeke taybet li ser rezvanî û berhemên kevneşopî yên ji tirî, wek dims, bastêq û benî, disekine. Gotar nîşan dide ku Tor ne tenê herêmeke erdnîgarî ye, lê qadeke dîrokî ye ku tê de gelên û baweriyên cuda bi sedsalan bi hev re jiyane. Herwiha tê destnîşankirin ku li ser hin hûrguliyên herêmî, wek bilindahî û navên cihan, lêkolîna zanistî hîn kêm e.

Peyvên sereke: Tor, Tûr Abdîn, Midyad, Çiyayê Mava, rezvanî, pirçandîbûn, Suryanî

1. Destpêk

Hin herêm hene ku dîroka wan di nav kevir, axa û adetên xelkê wan de hatiye nivîsandin. Herêma Torê yek ji wan e. Ev herêm di navbera Mêrdînê, Êlihê (Batmanê) û Şirnexê de, li bakurê Mezopotamyayê cih digire û ji gelek sedsalan ve warê civakên Kurd, Suryanî, Ereb, Êzidî û yên din e. Di wêjeya zanistî ya rojavayî de herêm bi navê Suryanî yê “Tûr Abdîn” tê naskirin; ev nav bi gelemperî wekî “çiyayê xizmetkaran (yên Xwedê)” tê wergerandin û behsa kevneşopiya dirêj a jiyana rahîbiyê ya li herêmê dike (Palmer, 1990).

Çiyayê Mava yek ji bilindahiyên herêmê ye ku di bîra gelê herêmê de cihekî taybet digire. Armanca vê gotarê ew e ku hem xwezaya herêmê û hem jî dîroka wê ya mirovî bi awayekî sîstematîk bide nasîn, û di heman demê de sînorên zanîna heyî jî nîşan bide.

2. Nav û Sînorên Herêmê

Navê Kurdî “Tor” rasterast bi peyva Suryanî/Aramî “ṭūr” (çiya) ve girêdayî ye. Di nav gelê Kurd ê herêmê de navê “Tora Hevêrka” jî tê bikaranîn; ev nav herêmê bi konfederasyona eşîran a Hevêrkan ve girêdide ku bi sedsalan li vê deverê jiyaye.

Sînorên herêmê ne sînorên îdarî ne û ji ber vê yekê di çavkaniyan de bi awayên cuda tên dayîn. Bi gelemperî tê gotin ku herêm ji rojavayê Mêrdînê dest pê dike, bi Midyadê re dibe yek û ber bi Çemê Dîcleyê ve, li bakur û rojhilat, dirêj dibe (Palmer, 1990). Li başûr, herêm ber bi deşta Mezopotamyayê ve dadikeve. Navçeyên wek Midyad, Nisêbîn (beşên bakurî), Stewr (Savur), Kercews (Gercüş) û Hezex (İdil) bi beşên xwe di nav vê herêma çandî de tên hesibandin.

3. Taybetmendiyên Erdnîgarî

3.1. Deşta bilind a kilsî

Tor bi giranî ji kevirê kilsî (limestone) pêk tê. Ev kevir hem di avahîsaziya herêmê de û hem jî di dîmena wê ya xwezayî de diyarker e. Erd bi giştî bilind û bi newal û gelî ye; di nav zinaran de gelek şikeftên xwezayî hene. Avhewaya herêmê ya parzemînî ye: havîn germ û hişk, zivistan sar û carinan bi berf in.

3.2. Çiyayê Mava

Li gorî zanîna herêmî, Çiyayê Mava çiyayekî asê ye ku bi zinarên tîk, şikeft û newalên teng tê naskirin. Di bîra gel de ew wekî “stûna pişta” herêmê tê binavkirin. Divê were gotin ku li ser vî çiyayî bi taybetî lêkolînên zanistî yên berfireh kêm in, û agahiyên wek bilindahiya wê ya rast di çavkaniyên akademîk ên naskirî de bi hêsanî nayên dîtin. Ji ber vê yekê, ev gotar li vir xwe dispêre vegotinên herêmî û şiroveyên giştî yên li ser erdnîgariya Torê.

Şikeftên li herêmê, li gorî hin çavkaniyan, di dîrokê de hem wekî wargeh, hem wekî cihên parastinê û hem jî wekî cihên îbadetê yên rahîban hatine bikaranîn (Bell, 1982). Asêbûna çiyayan di serdemên şer û nearamiyê de ew kirine stargeheke xwezayî ji bo xelkê herêmê.

3.3. Nebatî

Qûntar û bilindahiyên herêmê bi daristanên berûyan (Quercus) û darên mazî xemilandî ne. Ev daristan ji bo parastina axê ji erozyonê, ji bo jiyana ajalên kovî û ji bo aboriya kevneşopî ya xelkê (dar, êm, mazî) girîng in. Lêbelê, wekî li gelek deverên Rojhilata Navîn, bi demê re, ji ber birîna daran û çêrandina zêde, rûbera daristanan kêm bûye.

4. Dîrok: Herêmeke li ser Sînoran

Tor bi sedsalan li ser sînorê di navbera împaratoriyên mezin de bû. Di serdema kevnar a dereng de herêm li ser sînorê di navbera Împaratoriya Romayê ya Rojhilat (Bîzans) û Împaratoriya Sasanî de cih digirt. Ev rewşa sînorî hem bû sedema şer û nearamiyê, hem jî bû sedema avakirina keleh û navendên olî yên girîng (Palmer, 1990).

Ji sedsala 4an û pê ve, Tor bû yek ji navendên herî girîng ên jiyana rahîbiyê ya Xiristiyaniya Suryanî. Manastira Mor Gabriel (Deyr el-Umur), ku li nêzî Midyadê ye, li gorî kevneşopiyê di sala 397an de hatiye damezrandin û yek ji manastirên herî kevn ên ku hîn jî çalak in, tê hesibandin. Rêwîng û arkeologa Brîtanî Gertrude Bell di destpêka sedsala 20an de dêr û manastirên herêmê lêkolîn kirin û wêne kişandin; xebata wê îro jî wekî çavkaniyeke bingehîn tê bikaranîn (Bell, 1982).

Piştî belavbûna Îslamê, herêm ket bin desthilatdariya xîlafetên Ereb û paşê mîrnişîn û dewletên cuda, wek Artûqiyan, û di dawiyê de Împaratoriya Osmanî. Di vê demê de eşîrên Kurd jî di herêmê de bi cih bûn û bûn beşeke girîng a avahiya civakî û siyasî. Konfederasyona Hevêrkan, ku hem eşîrên Misilman û hem jî hin komên Xiristiyan di nav xwe de dihewand, mînakeke balkêş a têkiliyên tevlihev ên herêmê ye (van Bruinessen, 1992).

5. Pirçandîbûn û Avahîsazî

Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên Torê hebûna civakên olî û etnîkî yên cuda ye. Li herêmê mizgeftên kevnar, dêr û manastirên Suryanî û gundên Êzidiyan cih digirin. Di sedsala 20an de, ji ber şer, koçberî û guhertinên siyasî, hejmara Suryaniyan û Êzidiyan li herêmê pir kêm bû; gelek ji wan çûn bajarên mezin an jî Ewropayê. Tevî vê yekê, mîrateya wan a çandî û avahîsaziyê hîn jî li herêmê xuya ye.

Avahîsaziya herêmê bi bikaranîna kevirê kilsî yê herêmî tê naskirin. Ev kevir dema ku nû tê derxistin nerm e û bi hêsanî tê birîn û xemilandin; paşê, li ber hewayê, hişk dibe. Hostayên kevir ên Midyadê bi xemilandina kevir a bi nexşên geometrîk û nebatî navdar in. Malên kevneşopî bi hewşên navîn, banên rast û odeyên bi kemer tên avakirin; ev sêwiran hem ji germahiya havînê û hem jî ji sermaya zivistanê diparêze (Hollerweger, 1999).

6. Rezvanî û Aboriya Kevneşopî

6.1. Tirî

Dema ku behsa Torê tê kirin, yek ji tiştên pêşîn ên ku tên bîra mirov rezvanî ye. Ax û avhewaya herêmê ji bo tirî guncav in, û rezên tirî bi sedsalan li qûntarên çiyayan hatine çandin. Li herêmê gelek cureyên tirî yên herêmî hene ku bi navên herêmî tên naskirin; di nav xelkê de tirîyê ku bi navê “Mezronê” tê binavkirin bi taybetî bi tama xwe ya şîrîn navdar e. Li ser cureyên tirî yên herêmê lêkolînên botanîk ên berfireh hîn kêm in.

6.2. Berhemên ji tirî

Debara gelek malbatên gundî bi sedsalan li ser hilberîna berhemên ji tirî bû. Ev berhem hem ji bo xwarina zivistanê û hem jî ji bo firotinê dihatin amadekirin:

• Mewîj: tirîyê ku li ber tavê tê zuhakirin.
• Dims: şîrikê tirî yê ku bi kelandinê tê hişkkirin û tîrkirin.
• Bastêq (basîq): pelên tenik ên ji şîrika tirî ya bi ard an nîşaste tê kelandin û li ber tavê tê zuhakirin.
• Benî: gwîz an behîv ên ku li ser têlekê tên rêzkirin û di nav şîrika tirî ya tîr de tên kirin.

Hilberîna van berheman ne tenê karekî aborî ye, lê di heman demê de çalakiyeke civakî ye. Di demsala rezan de, malbat û cîran bi hev re dixebitin; ev kar bi stran, axaftin û xwarina hevpar re tê kirin.

6.3. Çandiniya din

Ji bilî tirî, li herêmê gwîz, behîv, hejîr, hinar û pistik (fistiq) jî tên çandin. Xwedîkirina pez û bizinan jî beşeke girîng a aboriya kevneşopî ye.

7. Tor wekî Stargeh û Bîra Civakî

Asêbûna erdnîgariya Torê, bi taybetî ya çiyayên wek Mava, ew di dîrokê de kir stargeheke xwezayî. Di demên şer, êrîş û zextê de, gelê herêmê xwe li şikeft û bilindahiyên çiyayan digirt. Ev ezmûn di bîra civakî de bi rêya stran, çîrok û gotinên pêşiyan hatine parastin.

Li herêmê gelek şûnwarên kevnar jî hene ku dîroka wan, li gorî texmînan, digihîje hezaran salan berê. Gelek ji van şûnwaran hîn bi awayekî sîstematîk nehatine kolandin û lêkolînkirin. Ji ber vê yekê, Tor ji bo arkeolojî û dîroka herêmî qadeke lêkolînê ya dewlemend û hîn bi tevahî nehatî keşifkirin e.

8. Ziman û Kevneşopiya Devkî

Tor ji aliyê zimanî ve jî herêmeke dewlemend e. Li herêmê Kurmanciya bi devoka herêmî, Erebiya bi devokên Mezopotamyayê û Turoyo, ango zimanê Aramî yê Nû yê Suryaniyên Torê, tên axaftin. Turoyo ji bo zimannasan girîng e, ji ber ku yek ji wan zimanên Aramî ye ku heta îro jî wekî zimanê dayikê tê axaftin. Hebûna van zimanan bi hev re bûye sedema danûstandina peyvan; gelek peyvên Kurmanciya herêmê ji Aramî û Erebî hatine, û berevajî vê jî rast e.

Kevneşopiya devkî ya herêmê jî bi stran, dengbêjî û çîrokên gelêrî dewlemend e. Di van stranan de navên çiya, gelî û gundên herêmê pir caran derbas dibin; çiya ne tenê wekî cihekî erdnîgarî, lê wekî sembola berxwedan, hesret û aîdiyetê tên nîşandan. Belgekirina van stranan û çîrokan ji bo parastina bîra herêmê girîng e, ji ber ku nifşên nû, bi taybetî piştî koçberiya ber bi bajaran ve, kêmtir bi van kevneşopiyan re rû bi rû dimînin.

9. Pirsgirêkên Îroyîn

Herêm îro bi çend pirsgirêkên girîng re rû bi rû ye. Yekem, koçberiya ji gundan ber bi bajaran ve û ber bi derveyî welat ve bûye sedema valabûna gelek gundan û terikandina rezan. Duyem, kêmbûna baranê û guhertina avhewayê bandorê li ser çandiniyê dikin. Sêyem, hin şûnwarên dîrokî ji ber nebûna parastinê, kolandinên neqanûnî an avakirinên nû di bin xetereyê de ne. Ji aliyê din ve, geştiyariya çandî di salên dawî de li herêmê, bi taybetî li Midyad û derdora wê, zêde bûye; ev hem derfet û hem jî xetere ye, ji ber ku geştiyariya bêplan dikare zirarê bide mîrateya ku dixwaze nîşan bide.

10. Encam

Herêma Torê û Çiyayê Mava dikarin wekî mûzexaneyeke vekirî bên dîtin. Di vê herêmê de kevirê kilsî, rezên tirî, dêrên kevnar, mizgeft û gundên Kurd bi hev re dîmeneke yekta çêdikin. Dîroka herêmê ya li ser sînorê împaratoriyan, kevneşopiya wê ya rahîbiyê, pêkvejiyana gelên cuda û aboriya wê ya li ser rezvaniyê nîşan didin ku Tor ji erdnîgariyeke hêsan wêdetir e.

Lêbelê, gelek aliyên herêmê, bi taybetî erdnîgariya hûrgilî ya çiyayên wek Mava, cureyên tirî yên herêmî û şûnwarên arkeolojîk, hîn hewceyî lêkolînên zanistî ne. Parastina vê mîrateyê û belgekirina zanîna herêmî ya xelkê, berî ku ji ber koçberî û guhertinên civakî winda bibe, karekî girîng e.

Çavkanî

• Bell, G. L. (1982). The churches and monasteries of the Ṭur ʿAbdin (M. Mundell Mango, Ed.). Pindar Press.
• Hollerweger, H. (1999). Turabdin: Living cultural heritage. Freunde des Tur Abdin.
• Palmer, A. (1990). Monk and mason on the Tigris frontier: The early history of Tur ʿAbdin. Cambridge University Press.
• van Bruinessen, M. (1992). Agha, shaikh and state: The social and political structures of Kurdistan. Zed Books.