Salnameya Kurdî ne tenê amûreke jimartina rojan e; ew neynika dîroka kevnar a Mezopotamyayê, demsalan û çanda jiyana bi xwezayê re ye.
Destpêka Salnameyê: Împeratoriya Medan
Taybetmendiya herî girîng a salnameya kurdî ew e ku destpêka xwe dispêre sala 612’an a beriya zayînê (B.Z.). Ev dîrok dema ku Medan împeratoriya Asûran têk bir, bajarê Nînewayê feth kir û serdemeke nû li Mezopotamyayê dan destpêkirin e.
Hisabkirina Salê: Sala salnameya Kurdî bi zêdekirina 612 sal li sala salnameya Mîladî ya niha tê dîtin. Mînak; sala 2025’an, li gorî salnameya kurdî dibe sala 2637.(2025+612=2637)
Serê Salê: Newroz (21’ê Adarê)
Di salnameya kurdî de roja yekem a salê 21’ê Adarê ye, ev roj hatina biharê û şiyarbûna xwezayê ye. Ev dîrok ji aliyê astronomîk ve wekheviya roj û şevê (ekînoks) ye. Ji bo kurdan ev ne tenê destpêka salê ye, di heman demê de cejna azadî û vejînê ye.
Pergala Salnameyê û Demsal
Salnameya kurdî li ser bingeha rojê ye. Salek ji 4 demsal û 12 mehan pêk tê:
- Bihar: Bi Newrozê dest pê dike. Sê meh in û her meh 31 roj in.
- Havîn: Sê meh in û her meh 31 roj in.
- Payîz: Sê meh in û her meh 30 roj in.
- Zivistan: Sê mehên dawiya salê ne . Du mehên pêşîn 30 roj in, û meha dawî (Reşemî) 29 roj e, lê her çar salan carekê dibe 30 roj.
Navên Mehên Kurdî û Wateya Wan
Navên mehan di salnameya kurdî de rasterast bi bûyerên xwezayî, çandinî yan jî bi mercên avhewayê re têkildar in. Navên ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve jî tên qebûlkirin wiha ne:
- Adar: Ji koka “Avdar” tê; yanî dema ku av diçe nav dar û giyayan û xweza zindî dibe.
- Avrêl: Ji peyvên “Av” û “Rêl” (daristana çiyayî) tê; tê wateya herikîna avê ber bi daristan û geliyan ve.
- Gulan: Meha gulan e; dema ku li Kurdistanê xweza herî rengîn e.
- Pûşper: Ji peyvên “Pûş” (giyayê hişk) û “Per” (firîn) tê. Dema ku giya hişk dibin û li ber ba yê de difirin.
- Tîrmeh: Ji peyva “Tîr” (stêra Sirius) û “Meh” tê. Heyama herî germ a salê ye.
- Gelawêj: Di vê mehê de stêra Gelawêjê xuya dike û tê bawer kirin ku piştî vê, hênikahî dikeve hewayê.
- Rezber: Ji peyvên “Rez” û “Ber” (fêkî/berhem) tê. Dema berhevkirina tiriyan e.
- Kewçêr: Ji “Kew” û “Çêr” (çêrandin) tê. Dema ku kew û heywanên din li zozanan diçêrin.
- Sermawez: Ji “Serma” û “Wez” (zeman) tê; yanî meha ku serma dest pê dike.
- Berfanbar: Wekî navê xwe, dema barîna berfê ye.
- Rêbendan: Ji “Rê” û “Bend” (asteng) tê. Ji ber berfa zêde rê tên girtin.
- Reşemî: Ji “Reş” û “Mî” (ewr/şilî) tê. Meha dawî ya zivistanê ye ku ax di bin berfê de reş xuya dike.
Salnameya Gelêrî
Di nav gel de salname bi “Çileyê” jî tê dabeşkirin:
- Çileyê Mezin: 21’ê Kanûnê dest pê dike û 40 rojan dikişîne. Dema herî sar a zivistanê ye.
- Çileyê Piçûk: 30’ê Rêbendanê dest pê dike û 20 rojan dikişîne. Her çend kurt be jî, bi qeşa û serma xwe tê naskirin.
Bikurtayî
Salnameya kurdî nîşaneya dîroka hezar salan a kurdan (ji Medan heta îro) û girêdana wan a bi axa Mezopotamyayê re ye. Ev salname ne tenê hisabkirina demê ye, lê her wiha nexşeya çand, xweza û jiyana kurdewarî ye.
