Kurte
Îznîk, ku di serdema kevn de bi navê Nîkaya (Nicaea) dihat naskirin û îro navçeyeke parêzgeha Bursayê ye, di dîroka Xiristiyaniyê de cihekî taybet digire. Di sala 325an de Konseya Ekumenîk a Yekem û di sala 787an de Konseya Ekumenîk a Heftem li vî bajarî hatin lidarxistin. Konseya yekem li dijî nêrînên Arius biryar da û Bawernameya Nîkayayê pejirand; konseya heftem jî nîqaşa li ser îkonan bi pejirandina rêzgirtina îkonan bi dawî kir. Ev gotar paşxaneya siyasî û teolojîk a her du konseyan, naveroka biryarên wan, kavilên bazîlîkaya di bin Gola Îznîkê de ku di sala 2014an de hatin dîtin û girîngiya bajêr ji bo diyaloga navbera dêran de dinirxîne. Encam ew e ku Îznîk ji bo kevneşopiyên Katolîk, Ortodoks û gelek dêrên Protestan wekî sembola serdema yekîtiya Xiristiyaniyê tê dîtin, ji ber ku konseyên wê berî dabeşbûnên mezin ên paşîn pêk hatin.

Peyvên sereke: Nîkaya, Îznîk, Konseya Nîkayayê, Arianîzm, Bawernameya Nîkayayê, îkonoklazm, Bîzans

1. Destpêk

Îznîk îro bajarokekî biçûk û aram e li peravên rojhilatî yên Gola Îznîkê. Lêbelê di serdema Romayî û Bîzansî de ew yek ji bajarên girîng ên Anatoliya bakurê rojava bû. Bajar ji aliyê Lîsîmakhos, yek ji serdarên Îskenderê Mezin, di sedsala 4an a BZ de ji nû ve hatibû avakirin û navê jina wî, Nîkaya, lê hatibû kirin. Dîwarên wê yên kevn û plana wê ya bi kolanên rast hîna jî beşeke girîng a dîmena bajêr pêk tînin (Foss, 1996).

Girîngiya Îznîkê ji bo Xiristiyanan ji du bûyerên mezin tê: Konseya Ekumenîk a Yekem (325) û Konseya Ekumenîk a Heftem (787). Ev gotar armanc dike ku van bûyeran di çarçoveya wan a dîrokî de pêşkêş bike, biryarên wan rave bike û bandora wan a dirêjdemî binirxîne. Gotar bi awayekî bêalî ji perspektîfa dîroka olan tê nivîsandin.

2. Paşxaneya Dîrokî: Xiristiyanî di Sedsala 4an de

Heta destpêka sedsala 4an Xiristiyan di Împaratoriya Romayê de gelek caran rastî zilmê hatibûn. Bi Fermana Mîlanoyê (313) re, ku ji aliyê împarator Konstantînê Yekem û Lîkînîus ve hat ragihandin, azadiya olî ji Xiristiyanan re hat naskirin. Konstantîn piştî ku di sala 324an de bû yekane serdarê împaratoriyê, dixwest ku yekîtiya dêrê wekî beşeke yekîtiya dewletê biparêze (Chadwick, 1967).

Di vê demê de nakokiyeke teolojîk a mezin derketibû holê. Arius, kahînekî ji Îskenderiyeyê, digot ku Kur (Îsa Mesîh) ji aliyê Bav ve hatiye afirandin û ji ber vê yekê ne bi heman awayê Bav ezelî ye. Metranê Îskenderiyeyê Aleksandros û dîakonê wî Atanasios li dijî vê nêrînê derketin. Nakokî zû li seranserê rojhilatê împaratoriyê belav bû (Ayres, 2004).

3. Konseya Ekumenîk a Yekem (325)

3.1. Lidarxistin û beşdar

Konstantîn di sala 325an de metranên dêrê gazî Nîkayayê kir. Hejmara rastîn a beşdaran nayê zanîn; li gorî çavkaniyên hemdem di navbera 250 û 300î de bûn. Paşê hejmara sembolîk a 318an, ku di kevneşopiyê de bi çîroka Birahîm a di Pirtûka Pîroz de ve hatiye girêdan, belav bû. Piraniya beşdaran ji parêzgehên rojhilatî yên împaratoriyê bûn; Metranê Romayê bi xwe beşdar nebû, lê du nûnerên xwe şandin.

3.2. Biryarên sereke

Konseyê nêrînên Arius red kir û Bawernameyek pejirand ku tê de hat gotin ku Kur ji Bav re “homoousios”, ango “ji heman cewherê”, ye. Ev term ji bo paşerojê bû bingeha teolojiya Sêyîtiyê. Bawernameya ku îro di gelek dêran de tê xwendin bi navê “Bawernameya Nîkaya-Konstantînopolê” tê naskirin; ew forma berfirehkirî ya bawernameya 325an e ku di Konseya Konstantînopolê ya sala 381an de hate pejirandin (Kelly, 1972).

Ji bilî vê, konseyê qaîdeyek ji bo diyarkirina tarîxa Cejna Paskalyayê (Qiyametê) danî, da ku hemû dêr wê di heman rojê de pîroz bikin. Herwiha bi navê “kanon” 20 qaîdeyên dîsîplînê yên dêrê hatin pejirandin.

3.3. Encamên paşîn

Biryarên Nîkayayê nakokiyê yekser bi dawî nekirin. Di dehsalên paşîn de Arianîzm di nav hin împarator û gelên Germen de belav bû. Tenê bi Konseya Konstantînopolê (381) re teolojiya Nîkayayê bi giştî di împaratoriyê de serdest bû. Lêbelê Nîkaya wekî modela konseya ekumenîk, ango civîna giştî ya hemû dêrê, cihê xwe di dîrokê de girt (Chadwick, 1967).

4. Konseya Ekumenîk a Heftem (787)

4.1. Nîqaşa îkonan

Di sedsala 8an de li Împaratoriya Bîzansê nakokiyeke nû derket holê: îkonoklazm, ango dijberiya wêneyên pîroz. Împarator Leonê Sêyem ji salên 720an û pê ve li dijî karanîna îkonan tevgeriya û kurê wî Konstantînê Pêncem ev siyaset xurtir kir. Alîgirên îkonoklazmê digotin ku rêzgirtina li îkonan dişibe pûtperestiyê; dijberên wan jî, wek Yûhenna yê Şamî, digotin ku rêz ne ji wêneyê re, lê ji kesê ku tê nîşandan re ye (Pelikan, 1974).

4.2. Konseya Nîkayayê ya duyem

Di sala 787an de, di dema şahbanû Îrene de, konseyek li Nîkayayê hat lidarxistin. Li gorî kevneşopiyê, civîn li dêra Aya Sofya ya Nîkayayê pêk hat, ku avahiya wê îro li navenda Îznîkê ye. Konseyê rêzgirtina îkonan pejirand û cudahî xist navbera “rêzgirtinê” (bi Yewnanî proskynesis) û “perestinê” (latreia), ku tenê ji Xwedê re ye. Di sala 815an de îkonoklazm careke din dest pê kir û tenê di sala 843an de bi awayekî dawî bi dawî bû.

5. Îznîk di Serdemên Paşîn de

Piştî ku Xaçperestan di sala 1204an de Konstantînopol dagir kirin, Nîkaya ji bo nêzî nîv sedsalê bû paytexta “Împaratoriya Nîkayayê”, ango dewleta Bîzansî ya li sirgûnê, heta ku Konstantînopol di sala 1261an de ji nû ve hat girtin. Di sala 1331an de bajar ji aliyê Orhan Gazî ve ket destê Osmaniyan. Di serdema Osmanî de Îznîk bi taybetî bi çînî û seramîkên xwe yên navdar hat naskirin (Foss, 1996).

6. Bazîlîkaya di Bin Golê de

Di sala 2013an de, di wêneyên hewayî de li nêzî peravê Gola Îznîkê şopên avahiyeke binavî hatin dîtin. Lêkolînên arkeolojîk ên paşîn diyar kirin ku ev kavilên bazîlîkayeke serdema Bîzansê ne. Kovara Archaeology, ku ji aliyê Enstîtuya Arkeolojiyê ya Amerîkayê ve tê weşandin, ev dîtin di nav “deh dîtinên herî girîng ên sala 2014an” de bi nav kir. Li gorî hin lêkolîneran, dibe ku bazîlîka ji bo pîroz Neofîtos, ku tê gotin di sala 303an de li Nîkayayê hatiye kuştin, hatibe avakirin. Pêşniyara ku konseya 325an li vê avahiyê pêk hatibe jî tê nîqaşkirin, lê ne îsbatkirî ye.

7. Girîngiya Hevdem û Diyaloga Navbera Dêran

Konseyên Nîkayayê berî dabeşbûna sala 1054an a navbera Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks û berî Reforma Protestan pêk hatin. Ji ber vê yekê Bawernameya Nîkayayê yek ji kêm metnên hevpar e ku piraniya dêrên Xiristiyan qebûl dikin. Ev yek Îznîkê dike cihekî sembolîk ji bo hewldanên yekîtiyê (ekumenîzm).

Sala 2025an salvegera 1700emîn a Konseya Yekem bû. Ji bo vê salvegerê gelek civîn û merasîm hatin plankirin. Li gorî çavkaniyên nûçeyan, Papa Leoyê XIV û Patrîkê Ekumenîk Bartholomeos di dawiya sala 2025an de li Îznîkê bi hev re beşdarî merasîmeke duayê bûn. Herwiha nîqaşa li ser diyarkirina tarîxeke hevpar ji bo Paskalyayê, ku yek ji mijarên konseya 325an bû, di vê çarçoveyê de ji nû ve hat rojevê.

8. Encam

Îznîk ji bo dîroka Xiristiyaniyê xwedî girîngiyeke bingehîn e. Konseya sala 325an bingehên teolojiya Sêyîtiyê danî û modela konseyên ekumenîk ava kir; konseya sala 787an jî cihê îkonan di jiyana olî ya Xiristiyaniya Rojhilat û Rojava de diyar kir. Kavilên arkeolojîk ên bajêr û bîranîna van konseyan Îznîkê dikin cihekî ku dîrok, ol û çand tê de bi hev re dijîn. Ji bo lêkolînên paşerojê, kolînên arkeolojîk ên li bazîlîkaya binavî dikarin agahiyên nû li ser dîroka bajêr bidin.

Çavkanî

• Ayres, L. (2004). Nicaea and its legacy: An approach to fourth-century Trinitarian theology. Oxford University Press.
• Chadwick, H. (1967). The early church. Penguin Books.
• Foss, C. (1996). Nicaea: A Byzantine capital and its praises. Hellenic College Press.
• Kelly, J. N. D. (1972). Early Christian creeds (3rd ed.). Longman.
• Pelikan, J. (1974). The Christian tradition: Vol. 2. The spirit of Eastern Christendom (600–1700). University of Chicago Press.