Kurte
Di kevneşopiya Îslamî de, Quran ne tenê wekî kitêbeke pîroz, lê herwiha wekî mûcîzeya sereke ya Pêxember Mihemed tê dîtin. Ji vê baweriyê re di zanistên Îslamî de îcaz el-Quran (bêhempabûna Quranê) tê gotin. Ev gotar têgeha îcazê, bingehên wê yên di metna Quranê bi xwe de, pêşketina wê ya dîrokî di nav zanyarên Misilman de û cureyên sereke yên îcazê yên ku hatine pêşniyarkirin, bi awayekî bêalî dinirxîne. Ew li ser aliyên zimanî û wêjeyî, agahiyên li ser bûyerên pêşerojê, parastina metnê û nîqaşên nûjen ên li ser “îcaza zanistî” radiweste. Gotar nîşan dide ku li gorî baweriya Misilmanan bingeha îcazê berî her tiştî di zimanê Quranê de ye, û ku hin nêrînên nûjen di nav zanyarên Misilman bi xwe de jî tên nîqaşkirin. Armanca gotarê ne îspatkirin an redkirina baweriyekê ye, lê ravekirina têgeheke girîng a çanda Îslamî ye.

Peyvên sereke: Quran, îcaz, mûcîze, tehaddî, belaxet, kelam, tefsîr

1. Destpêk

Di gelek kevneşopiyên olî de, pêxember bi mûcîzeyan têne naskirin: bûyerên awarte yên ku li gorî baweriya şopdaran nîşana rastiya peyama wan in. Di Quranê de jî behsa mûcîzeyên pêxemberên berê, wek Mûsa û Îsa, tê kirin. Lêbelê, li gorî baweriya Misilmanan, mûcîzeya sereke û domdar a Pêxember Mihemed ne bûyereke demkurt e, lê metnek e: Quran bi xwe.

Ev bawerî di zanistên Îslamî de bi navê îcaz el-Quran tê naskirin. Peyva îcaz ji koka Erebî ya ʿ-c-z tê, ku wateya “bêhêzbûn” an “nekarîn” dide. Bi vê wateyê, îcaz ew e ku mirov nikarin tiştekî wekî Quranê pêk bînin. Ev gotar dê pêşî bingehên vê têgehê di metna Quranê de, paşê pêşketina wê ya dîrokî û di dawiyê de cureyên wê yên sereke rave bike.

2. Bingeha Têgehê di Quranê de: Ayetên Tehaddiyê

Di Quranê de çend ayet hene ku ji wan re ayetên tehaddiyê (ayetên dijberiyê an meydanxwestinê) tê gotin. Di van ayetan de ji kesên ku guman dikin Quran ji Xwedê ye tê xwestin ku berhemeke wekî wê bînin. Li gorî rêza ku di gelek tefsîran de tê pejirandin, meydanxwestin gav bi gav sivik dibe:

• Di Sûreya el-Îsra (17:88) de tê gotin ku heke mirov û cin bicivin jî, ew nikarin tiştekî wekî vê Quranê bînin.
• Di Sûreya Hûd (11:13) de ji wan tê xwestin ku deh sûreyên wekî wê bînin.
• Di Sûreya Yûnus (10:38) û Sûreya el-Beqere (2:23–24) de meydanxwestin digihîje yek sûreyê tenê.
• Di Sûreya et-Tûr (52:34) de jî tê gotin ku heke ew rast dibêjin, bila gotineke wekî wê bînin.

Li gorî baweriya Misilmanan, ev ayet nîşan didin ku bêhempabûna Quranê ji destpêkê ve wekî îddîayeke vekirî hatiye pêşkêşkirin. Zanyarên Misilman di dîrokê de ev ayet wekî bingeha teoriya îcazê bi kar anîne (Martin, 2002).

3. Pêşketina Dîrokî ya Teoriya Îcazê

Her çend bawerî bi bêhempabûna Quranê ji serdema yekem ve hebû jî, teoriyeke sîstematîk a îcazê bi giranî di sedsalên 9 û 11an ên zayînî de pêş ket. Ev pêşketin bi nîqaşên kelamê (teolojiya Îslamî) û bi lêkolînên li ser rewanbêjiya Erebî (belaxet) ve girêdayî bû.

3.1. Nêrîna “sirfe”

Di nav hin zanyarên Mutezîlî de, bi taybetî bi navê en-Nezzam (mirî nêzî 840î z.) ve girêdayî, nêrînek hebû ku jê re sirfe tê gotin. Li gorî vê nêrînê, Ereb di bingeh de dikarîn tiştekî wekî Quranê binivîsin, lê Xwedê ew ji vê yekê dûr xistin; ango mûcîze di vê rêgirtinê de bû. Ev nêrîn ji hêla piraniya zanyaran ve hat redkirin, ji ber ku wan bawer dikir ku bêhempabûn divê di metnê bi xwe de be (Martin, 2002).

3.2. Teoriya ziman û avahiyê

Zanyarên paşê, wek el-Xettabî (mirî 998 z.), el-Baqillanî (mirî 1013 z.) û Ebdulqahir el-Curcanî (mirî 1078 an 1081 z.), hewl dan ku îcazê di zimanê Quranê de bibînin. Baqillanî di berhema xwe ya bi navê Îcaz el-Quran de Quranê bi helbesta Erebî ya klasîk re berhev kir û îddîa kir ku şêwaza wê ne helbest e û ne jî pexşaneke asayî ye. Curcanî di berhema xwe ya Delaîl el-Îcaz de teoriya nezm pêş xist: li gorî wî, bêhempabûn ne di peyvên yekane de, lê di awayê rêzkirin û têkiliya wan a rêzimanî û wateyî de ye. Ev teorî bandoreke mezin li ser rewanbêjiya Erebî kir û îro jî di lêkolînên wêjeyî de tê nîqaşkirin (Larkin, 1988).

4. Cureyên Sereke yên Îcazê

Di wêjeya Îslamî ya klasîk û nûjen de, çend aliyên îcazê têne cudakirin. Li jêr ên sereke bi kurtî têne ravekirin.

4.1. Îcaza zimanî û wêjeyî

Li gorî piraniya zanyarên klasîk, aliyê herî girîng ê îcazê zimanê Quranê ye. Quran di civakeke Erebî de derket holê ku helbest û rewanbêjî tê de xwedî cihekî pir bilind bû. Li gorî baweriya Misilmanan, Quran bi şêwazeke bêhempa hat ku ne li gorî qalibên helbesta Erebî ye û ne jî wekî axaftina asayî ye. Taybetmendiyên wek rîtma dengî, bikaranîna dubarekirinê, guhertina ji kesê sêyem bo kesê duyem (îltîfat) û awayê hevgirtina wateyê bi dengê re, di vê çarçoveyê de tên nîqaşkirin. Lêkolîner Muhammad Abdel Haleem jî di xebatên xwe de li ser van taybetmendiyên şêwazî radiweste (Abdel Haleem, 2004).

4.2. Agahiyên li ser nedîtî û pêşerojê

Hin zanyar îddîa dikin ku agahiyên Quranê yên li ser bûyerên pêşerojê jî aliyekî îcazê ne. Mînaka herî naskirî destpêka Sûreya er-Rûm (30:2–4) e. Li wir tê gotin ku Romayî (Bîzans) têk çûne, lê di nav çend salan de ew ê bi ser bikevin. Li gorî tefsîrên kevneşopî, ev ayet di dema şerên di navbera Bîzans û Sasaniyan de hatin, dema ku Bîzans rastî têkçûnên giran hatibû; paşê împaratorê Bîzansî Herakleios di salên 620an de serkeftin bi dest xistin. Lêbelê, wekî her şîroveyeke dîrokî, tarîxkirina rast a ayetan û têkiliya wan bi bûyeran re di nav lêkolîneran de tê nîqaşkirin.

4.3. Parastina metnê

Di Sûreya el-Hicr (15:9) de tê gotin ku Xwedê zikr (Quran) daxistiye û ew ê wê biparêze. Gelek Misilman parastina metna Quranê ya bi rêya ezberkirin û nivîsandinê wekî aliyekî vê sozê dibînin. Li gorî kevneşopiya Îslamî, metna Quranê di serdema xelîfe Osman de (nêzî salên 650an ên zayînî) di yek mishefê de hat yekkirin. Lêkolînerên akademîk ên nûjen jî li ser dîroka metnê lêkolînan dikin; hin destnivîsên kevn ên wek destnivîsa Bîrmînghamê, ku li gorî analîza radyokarbonê dibe ku ji sedsala 7an bin, di vê çarçoveyê de girîng hatine dîtin. Lêbelê, şîroveya van daneyan di nav lêkolîneran de bi temamî ne yek e.

4.4. Îcaza qanûnî û exlaqî

Hin nivîskarên Misilman jî pergala exlaqî û qanûnî ya ku di Quranê de tê pêşkêşkirin wekî aliyekî îcazê dibînin. Li gorî vê nêrînê, guhertina civakî ya ku di demeke kurt de di nîvgirava Erebistanê de çêbû, bandora metnê nîşan dide. Ev nêrîn bêtir di nav nivîskarên nûjen de belav e û zêdetir bi şîroveya dîrokî ve girêdayî ye.

5. Nîqaşa “Îcaza Zanistî”

Di sedsalên 20 û 21ê de, bi taybetî di nav hin nivîskarên Misilman de, nêrînek belav bû ku jê re îcaza zanistî tê gotin. Li gorî vê nêrînê, hin ayetên Quranê agahiyên zanistî yên ku tenê di serdema nûjen de hatine kifşkirin, wek pêşketina embriyoyê an berfirehbûna gerdûnê, dihewînin. Pirtûka bijîşkê Fransî Maurice Bucaille ya bi navê La Bible, le Coran et la Science (1976) di belavbûna vê nêrînê de roleke girîng lîst.

Ev nêrîn hem di nav zanyarên Misilman de, hem jî di nav lêkolînerên derveyî de rexneyan werdigire. Rexnegir dibêjin ku şîroveya ayetan li gorî teoriyên zanistî yên îro dikare wateya wan a orîjînal biguherîne, û ku teoriyên zanistî bi xwe jî dikarin biguherin. Hin zanyarên Misilman ên klasîk û nûjen jî dibêjin ku Quran berî her tiştî kitêbeke rêberiyê ye, ne kitêbeke zanistê ye, û ji ber vê yekê girêdana wê bi teoriyên zanistî yên guherbar re ne pêwîst e. Ji ber vê yekê “îcaza zanistî” di nav Misilmanan de jî nêrîneke nakok dimîne (Guessoum, 2011).

6. Îcaz di Lêkolînên Akademîk de

Ji aliyê lêkolînên akademîk ên dînî ve, îcaz wekî têgeheke teolojîk û wêjeyî tê lêkolînkirin. Lêkolîner li ser pêşketina dîrokî ya teoriyê, têkiliya wê bi nîqaşên kelamê re û bandora wê li ser rewanbêjiya Erebî disekinin (Larkin, 1988; Martin, 2002). Di vê çarçoveyê de armanc ne pejirandin an redkirina baweriyê ye, lê têgihîştina wê ye ka çawa civakeke olî têkiliya xwe bi metna xwe ya pîroz re ava kiriye û çawa ev têkilî bandor li ser çand, ziman û hunerê kiriye.

Bandora teoriya îcazê ne tenê di teolojiyê de, lê herwiha di pêşketina rêzimana Erebî, rewanbêjî û rexneya wêjeyî de jî diyar e. Xebatên Curcanî, ku di destpêkê de ji bo îspatkirina îcazê hatin nivîsandin, bûn bingeha teoriyeke berfireh a wateyê û avahiya hevokê, ku ji hêla zimannasên nûjen ve jî tê nirxandin.

7. Encam

Têgeha îcaz el-Quran, ango bêhempabûna Quranê, yek ji têgehên bingehîn ên ramana Îslamî ye. Li gorî baweriya Misilmanan, Quran mûcîzeya sereke ya Pêxember Mihemed e û bingeha vê baweriyê di ayetên tehaddiyê yên wek el-Îsra 17:88 û el-Beqere 2:23–24 de ye. Di dîrokê de zanyarên Misilman ev bawerî bi teoriyên cuda rave kirin: ji nêrîna sirfeyê bigire heta teoriya nezmê ya Curcanî. Aliyên ku herî zêde hatine nîqaşkirin ziman û şêwaz, agahiyên li ser pêşerojê, parastina metnê û pergala exlaqî ne. Nêrîna nûjen a “îcaza zanistî” jî di nav Misilmanan de bi xwe tê nîqaşkirin. Ji aliyê akademîk ve, têgeha îcazê ne tenê baweriyeke olî ye, lê herwiha çavkaniyeke girîng a dîroka ramana zimanî û wêjeyî ya Erebî ye.

Çavkanî

• Abdel Haleem, M. A. S. (Werg.). (2004). The Qur’an: A new translation. Oxford University Press.
• Bucaille, M. (1976). La Bible, le Coran et la science. Seghers.
• Guessoum, N. (2011). Islam’s quantum question: Reconciling Muslim tradition and modern science. I.B. Tauris.
• Larkin, M. (1988). The inimitability of the Qur’an: Two perspectives. Religion & Literature, 20(1), 31–47.
• Martin, R. C. (2002). Inimitability. Di J. D. McAuliffe (Ed.), Encyclopaedia of the Qur’ān (Cild 2). Brill.
• Nasr, S. H., Dagli, C. K., Dakake, M. M., Lumbard, J. E. B., & Rustom, M. (Ed.). (2015). The Study Quran: A new translation and commentary. HarperOne.