Kurte
Pirsa “şaristaniyên windabûyî” hem di lêkolîna akademîk de hem jî di çanda populer de cihekî mezin digire. Ev gotar vê mijarê ji perspektîva arkeolojiya nûjen dinirxîne. Pêşî têgehên “şaristanî” û “hilweşîn” tên pênasekirin. Paşê çend mînakên sereke tên nîqaşkirin: Girê Mirazan (Göbekli Tepe) ku modela kevn a têkiliya di navbera çandinî û avahiyên monumental de xist ber pirsê; şaristaniya Geliyê Îndusê ku nivîsa wê hîn nehatiye xwendin; hilweşîna bajarên Mayayan û bandora hişkesaliyê; û guhertinên avhewayê yên li Mezopotamyaya Bakur di hezarsala sêyem a berî zayînê de. Gotar di heman demê de îddiayên pseudo-arkeolojîk, wek efsaneya Atlantîsê, li gorî rêbazên zanistî dinirxîne. Encam nîşan didin ku vedîtinên nû carinan dîroka mirovahiyê bi awayekî girîng diguherin, lê ev guhertin bi rêya delîlên arkeolojîk û rêbazên tarîxkirinê çêdibin, ne bi rêya texmînên bêbingeh.

Peyvên sereke: arkeolojî, şaristanî, hilweşîn, Göbekli Tepe, Geliyê Îndusê, Maya, avhewa, pseudo-arkeolojî

1. Destpêk

Pirtûkên dîrokê bi gelemperî pêşketina civakên mirovan bi rêzeke diyar vedibêjin: komên biçûk ên nêçîrvan û berhevkar, vedîtina çandiniyê, gund û bajar, û di dawiyê de dewlet û şaristanî. Ev modela giştî bi giranî rast e, lê vedîtinên arkeolojîk ên dehsalên dawî nîşan didin ku ev pêvajo ji ya ku berê dihat texmînkirin tevlihevtir bûye.

Di heman demê de, di çanda populer de gelek îddia hene ku dibêjin “şaristaniyên pêşketî” berî dîroka naskirî hebûne û paşê bi temamî winda bûne. Hin ji van îddiayan li ser bingeha vedîtinên rastîn ava dibin, lê wan bi awayekî zêde şîrove dikin; hin jî bi temamî bêbingeh in. Armanca vê gotarê ew e ku cudahiya di navbera van her du rêbazan de nîşan bide û çend mînakên rastîn ên “şaristaniyên windabûyî” li ser bingeha lêkolînên zanistî binirxîne.

2. Têgeh: Şaristanî û Hilweşîn

2.1. Şaristanî çi ye?

Di arkeolojiyê de têgeha “şaristanî” bi gelemperî ji bo civakên tevlihev tê bikaranîn ku hin taybetmendiyên wan hene: bajarên mezin, dabeşkirina karan, rêveberiya navendî, avahiyên monumental, pergala nivîsê an jî tomarkirinê, û bazirganiya dûr. Arkeologê Awistralî V. Gordon Childe di nîvê sedsala bîstem de behsa “şoreşa bajarî” kir û çend pîvanên wiha pêşniyar kirin. Îro gelek arkeolog dibêjin ku ev pîvan ne mutleq in û civak dikarin bi awayên cuda bigihîjin tevliheviyê (Renfrew & Bahn, 2016).

2.2. Hilweşîn çi ye?

Arkeolog Joseph Tainter di pirtûka xwe The Collapse of Complex Societies (1988) de hilweşînê wekî kêmbûneke bilez û girîng a tevliheviya civakî-siyasî pênase dike. Li gorî vê pênaseyê, hilweşîn her dem nayê wateya windabûna gel bi xwe. Bi gelemperî, mirov dijîn, lê bajar tên terikandin, rêveberiya navendî winda dibe û civak bi awayekî hêsantir ji nû ve tê birêxistinkirin (Tainter, 1988). Jared Diamond (2005) jî pênc faktorên sereke yên hilweşînê pêşniyar dike: zirara jîngehê, guhertina avhewayê, dijminên derve, windabûna hevkarên bazirganiyê û bersivên xelet ên civakê bi xwe.

3. Girê Mirazan (Göbekli Tepe): Pirsa Kevnbûnê

Girê Mirazan, ku bi Tirkî Göbekli Tepe tê gotin, li nêzî bajarê Rihayê (Urfa) ye. Ev cih ji sala 1995an û pê ve ji aliyê arkeologê Alman Klaus Schmidt ve hat kolandin. Li wir avahiyên dorhêl ên bi stûnên mezin ên bi şiklê “T” hatin dîtin, ku li ser hin ji wan wêneyên ajalan hatine kolandin. Li gorî tarîxkirina bi karbona radyoaktîf, qatên herî kevn ên vî cihî vedigerin hezarsala dehem a berî zayînê, ango nêzî 9600 sal berî zayînê (Schmidt, 2006).

Girîngiya vê vedîtinê ew e ku ev avahiyên monumental ji aliyê civakên ku hîn bi giranî bi nêçîr û berhevkirinê dijiyan ve hatine çêkirin, berî ku çandinî bi temamî bicih bibe. Ev yek modela kevn xist ber pirsê, ku digot pêşî çandinî û jiyana bicihbûyî çêdibe, paşê jî avahiyên mezin ên olî an civakî. Schmidt pêşniyar kir ku belkî pêwîstiya kombûna ji bo rîtuelan bi xwe bûye yek ji sedemên derketina çandiniyê. Ev raman hîn jî tê nîqaşkirin; hin lêkolînerên paşîn jî dibêjin ku li Girê Mirazan delîlên jiyana domdar jî hene.

Divê were gotin ku Girê Mirazan ne “şaristaniyeke pêşketî ya windabûyî” ye bi wateya ku di çanda populer de tê bikaranîn. Ew nîşan dide ku civakên nêçîrvan-berhevkar karibûn projeyên mezin ên hevpar bi rê ve bibin. Vedîtinên nû yên li cihên nêzîk, wek Karahan Tepe, ev wêne bêtir berfireh dikin.

4. Şaristaniya Geliyê Îndusê

Şaristaniya Geliyê Îndusê, ku jê re şaristaniya Harappa jî tê gotin, li Pakistan û bakurê rojavayê Hindistanê ya îroyîn, di serdema xwe ya herî pêşketî de nêzî 2600–1900 sal berî zayînê, hebû. Bajarên wek Mohenjo-daro û Harappa xwedî plansaziyeke bajarî ya pêşketî bûn: kolanên rast, pergalên kanalîzasyonê, xaniyên ji kerpîçên standard û embarên mezin (Robinson, 2015).

Ev şaristanî di sedsala nozdehan de bi temamî hatibû jibîrkirin û tenê di salên 1920an de bi kolandinên arkeolojîk dîsa hat naskirin. Ji ber vê yekê ew mînakeke rastîn a “şaristaniyeke windabûyî” ye. Nivîsa wê, ku li ser morên biçûk hatiye dîtin, hîn jî nehatiye xwendin. Sedemên kêmbûna wê jî bi temamî ne zelal in; lêkolîner behsa guhertinên avhewayê, guhertina rêya çeman û kêmbûna bazirganiyê dikin (Robinson, 2015).

5. Hilweşîna Bajarên Mayayan

Şaristaniya Mayayan li Amerîkaya Navîn, li herêmên Meksîka, Guatemala û Belîzeya îroyîn, pêş ket. Di serdema bi navê “Klasîk” de (nêzî 250–900 zayînî) bajarên mezin ên wek Tikal û Calakmul hebûn. Di navbera sedsalên heştem û dehem de, gelek bajarên li deştên başûr hatin terikandin. Ev pêvajo bi navê “hilweşîna Mayayên Klasîk” tê naskirin.

Lêkolînên avhewayê nîşan didin ku di vê serdemê de li herêmê çend hişkesaliyên dijwar çêbûne. Haug û hevkarên wî (2003), bi lêkolîna qatên bin behrê li Hewza Cariaco, delîlên hişkesaliyên dubare di navbera salên 750 û 950 de pêşkêş kirin. Lêbelê, gelek lêkolîner dibêjin ku avhewa bi tenê ne sedem bû; şerên di navbera bajaran de, zêdebûna nifûsê û zirara jîngehê jî rol lîstin (Diamond, 2005). Divê were zanîn ku gelê Maya winda nebû; îro jî bi milyonan mirov bi zimanên Mayayî diaxivin.

6. Mezopotamya û Guhertina Avhewayê

Mînakeke din a girîng ji herêma Mezopotamyaya Bakur tê, ku beşek ji wê îro di nav sînorên Sûriye, Iraq û Tirkiyeyê de ye. Weiss û hevkarên wî (1993) di gotareke di kovara Science de pêşniyar kirin ku nêzî 2200 sal berî zayînê, guhertineke avhewayê ya ji nişkê ve û hişkesaliyeke demdirêj bûye sedema terikandina gelek cihên bicihbûnê li deştên Xabûrê. Ev serdem bi kêmbûna Împeratoriya Akadî re hevdem e.

Ev hîpotez bandoreke mezin li ser lêkolînên li ser têkiliya avhewa û civakê kir. Lêbelê, hin lêkolîner dibêjin ku bandora hişkesaliyê li herêmên cuda ne wekhev bû û divê faktorên siyasî jî werin hesibandin. Ev nîqaş nîşan dide ku di arkeolojiyê de hîpotez bi delîlên nû tên ceribandin û guhertin.

6.1. Hilweşîna Serdema Bronzê ya Dereng

Mînakeke din a naskirî hilweşîna Serdema Bronzê ya Dereng e, nêzî 1200 sal berî zayînê. Di demeke kurt de gelek dewlet û bajarên Rojhilata Deryaya Spî, wek Împeratoriya Hîtîtiyan li Anatolyayê, dewletên Mîkenî li Yewnanistanê û bajarê Ugarîtê li peravên Sûriyeyê, hatin hilweşandin an jî bi awayekî girîng qels bûn. Çavkaniyên Misrî behsa êrîşên “Gelên Behrê” dikin.

Lêkolînerên nûjen bi gelemperî dibêjin ku ev hilweşîn ne encama sedemeke yekane bû. Li şûna wê, tevliheviyeke faktoran tê pêşniyarkirin: hişkesalî û birçîbûn, erdhej, têkçûna torên bazirganiyê, şerên navxweyî û koçên mezin. Ji ber ku dewletên wê serdemê bi rêya bazirganiyê bi hev ve girêdayî bûn, qelsbûna yekê bandor li ser yên din jî dikir. Ev mînak nîşan dide ku hilweşîna şaristaniyan bi gelemperî pêvajoyeke pir-alî ye.

7. Pseudo-Arkeolojî: Atlantîs û Îddiayên Wekhev

Efsaneya Atlantîsê ji du diyalogên Platon, Timaeus û Critias, tê, ku di sedsala çarem a berî zayînê de hatine nivîsandin. Li gorî Platon, Atlantîs hêzeke behrî ya mezin bû ku piştî têkçûna xwe li dijî Atînaya kevn, di rojekê û şevekê de di behrê de noq bû. Piraniya lêkolînerên klasîk dibêjin ku Platon ev çîrok wekî mînakeke felsefî afirandiye da ku ramanên xwe yên li ser dewleta îdeal û serbilindiyê nîşan bide; ti delîleke arkeolojîk ji bo hebûna Atlantîsê nehatiye dîtin.

Di çanda populer de gelek îddiayên din jî hene, wek ku dibêjin Ehraman an avahiyên din ên kevn ji aliyê “şaristaniyeke berê ya windabûyî” an hetta ji aliyê heyînên derveyî erdê ve hatine çêkirin. Arkeolog van îddiayan red dikin, ji ber ku delîlên arkeolojîk, wek cihên karkeran, amûr û nivîsên li ser avahiyan, nîşan didin ku ev avahî ji aliyê civakên naskirî yên herêmê ve hatine çêkirin (Renfrew & Bahn, 2016).

7.1. Çima pseudo-arkeolojî populer e?

Çend sedemên vê yekê hene: meraqa mirovan a ji bo nepeniyan, bêbaweriya li hember saziyên akademîk, û carinan jî nezanîna li ser rêbazên arkeolojiyê. Ji aliyê din ve, hin ji van îddiayan bi awayekî nerasterast kedên gelên kevn piçûk dixin, ji ber ku dibêjin ew nikaribûn avahiyên xwe bi xwe çêkin. Ji ber vê yekê, rexneya zanistî ya pseudo-arkeolojiyê ne tenê ji bo rastiyê, lê ji bo rêzgirtina li mîrata gelan jî girîng e.

8. Rêbazên Arkeolojiyê: Em Çawa Dizanin?

Ji bo têgihîştina cudahiya di navbera arkeolojî û pseudo-arkeolojiyê de, girîng e ku mirov rêbazên sereke nas bike. Stratîgrafî lêkolîna qatên axê ye; bi gelemperî qatên jêrîn ji yên jorîn kevntir in. Tarîxkirina bi karbona radyoaktîf (karbon-14) dihêle ku temenê madeyên organîk heta nêzî 50 000 salan were pîvandin. Dendrokronolojî, ango lêkolîna xelekên daran, dikare tarîxên pir hûr bide. Rêbazên nû yên wek analîza DNAya kevn jî dihêlin ku lêkolîner koçên gelên kevn bişopînin (Renfrew & Bahn, 2016).

Taybetmendiya herî girîng a van rêbazan ew e ku encamên wan dikarin ji aliyê lêkolînerên din ve werin kontrolkirin. Îddiayeke zanistî divê bi delîlan were piştgirîkirin û divê mimkûn be ku ew were ceribandin. Ev prensîb cudahiya sereke ya di navbera arkeolojî û texmînên bêbingeh de ye.

9. Encam

“Şaristaniyên windabûyî” bi rastî jî hene, lê ew bi gelemperî ne yên ku di çîrokên populer de tên vegotin in. Şaristaniya Geliyê Îndusê ji bîra mirovahiyê winda bûbû heta ku arkeologan ew dîsa dît; bajarên Mayayan hatin terikandin; û Girê Mirazan nîşan da ku civakên nêçîrvan-berhevkar ji ya ku dihat texmînkirin pêşketîtir bûn. Ev mînak nîşan didin ku dîroka mirovahiyê bi rêya vedîtinên nû her dem tê nûkirin. Lêbelê, ev nûkirin bi rêbazên zanistî, bi delîlên arkeolojîk û bi nîqaşa vekirî çêdibin. Têgihîştina vê pêvajoyê ji bo xwendevanan alîkar e ku di navbera zanyariyên piştrast û îddiayên bêbingeh de cudahiyê bikin.

Çavkanî

• Diamond, J. (2005). Collapse: How societies choose to fail or succeed. Viking.
• Haug, G. H., Günther, D., Peterson, L. C., Sigman, D. M., Hughen, K. A., & Aeschlimann, B. (2003). Climate and the collapse of Maya civilization. Science, 299(5613), 1731–1735.
• Renfrew, C., & Bahn, P. (2016). Archaeology: Theories, methods and practice (7th ed.). Thames & Hudson.
• Robinson, A. (2015). The Indus: Lost civilizations. Reaktion Books.
• Schmidt, K. (2006). Sie bauten die ersten Tempel: Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger. C. H. Beck.
• Tainter, J. A. (1988). The collapse of complex societies. Cambridge University Press.
• Weiss, H., Courty, M.-A., Wetterstrom, W., Guichard, F., Senior, L., Meadow, R., & Curnow, A. (1993). The genesis and collapse of third millennium north Mesopotamian civilization. Science, 261(5124), 995–1004.