Kurte
Ebû’l-Îz Îsmaîl bin er-Rezzaz el-Cezerî endezyar û dahênerekî serdema navîn bû ku di dawiya sedsala 12an û destpêka sedsala 13an de li Amedê (Diyarbekir) di xizmeta mîrên Artûqî de xebitî. Ew bi berhema xwe ya bi navê Kitab fî marifet el-hiyel el-hendesiyye (Kitêba zanîna amûrên mekanîkî yên hostayî), ku di sala 1206an de qedandiye, tê naskirin. Ev gotar jiyana wî li gorî agahiyên ku di berhema wî bi xwe de hene, avahî û naveroka kitêbê, dahênanên wî yên sereke (wek demjimêra fîlê, makîneyên avkişandinê û otomatên muzîkî) û girîngiya wî di dîroka endezyariyê de dinirxîne. Gotar herwiha nîqaşên li ser nasnameya wî û îddîayên nûjen ên wek “bavê robotîkê” bi awayekî rexneyî pêşkêş dike. Encam nîşan dide ku girîngiya Cezerî bi taybetî di ravekirina hûrgilî û pratîkî ya awayê çêkirina amûran de ye, ku ew dike yek ji çavkaniyên herî giranbiha yên dîroka teknolojiyê.

Peyvên sereke: el-Cezerî, Cizîr, Artûqî, endezyariya serdema navîn, demjimêra avê, otomat, dîroka teknolojiyê

1. Destpêk

Di dîroka teknolojiyê de, serdema navîn pir caran wekî serdemeke bê pêşketin tê nîşandan. Lêbelê, lêkolînên li ser endezyariya cîhana Îslamî nîşan didin ku di vê serdemê de li Rojhilata Navîn kevneşopiyeke endezyariyê ya dewlemend hebû, ku li ser mîrasa Yewnanî, Farisî û Hindî ava bûbû û bi dahênanên nû pêş ketibû (al-Hassan & Hill, 1986). Di nav kesayetên herî girîng ên vê kevneşopiyê de el-Cezerî heye.

Navê wî îro bi taybetî li Kurdistanê û li Tirkiyeyê pir tê bilêvkirin û ew pir caran wekî “pêşengê robotîkê” an “bavê sîbernetîkê” tê pêşkêşkirin. Ev gotar hewl dide ku li ser bingeha çavkaniyên akademîk, bi taybetî wergera Îngilîzî û lêkolînên dîroknasê teknolojiyê Donald R. Hill, wêneyekî rast û hevseng ê jiyan û berhema wî pêşkêş bike.

2. Jiyan û Paşxane

2.1. Nav û eslê wî

Navê wî yê temam, li gorî destnivîsên berhema wî, Bedîuzzeman Ebû’l-Îz Îsmaîl bin er-Rezzaz el-Cezerî ye. Nisbeta “el-Cezerî” nîşan dide ku ew ji Cizîrê (Cizîra Botan, li ser çemê Dîcleyê) bû, ku ji Erebî re “Cezîret Îbn Umer” tê gotin. Tarîxa jidayikbûna wî bi teqezî nayê zanîn; li gorî hin çavkaniyên nûjen, ew di sala 1136an de ji dayik bûye, lê ev tarîx di çavkaniyên serdema navîn de nayê piştrastkirin. Herwiha tê texmînkirin ku ew nêzî sala 1206an, ango nêzî qedandina berhema xwe, wefat kiriye (Hill, 1974).

Di çavkaniyên serdema navîn de agahiyên li ser eslê wî yê etnîk bi zelalî nayên dayîn. Ji ber ku ew ji Cizîrê bû, ku bajarekî bi nifûseke tevlihev lê bi taybetî bi Kurdan ve girêdayî bû, di nav Kurdan de ew wekî zanyarekî Kurd tê bîranîn û qebûlkirin. Lêbelê, ji ber kêmbûna belgeyan, divê ev mijar bi baldarî were nirxandin.

2.2. Di xizmeta Artûqiyan de

Li gorî pêşgotina berhema wî, Cezerî nêzî 25 salan di xizmeta mîrên Artûqî yên Amedê de xebitî, ku ev xanedan bi eslê xwe Tirkmen bû û di wê demê de li herêmên Diyarbekir, Mêrdîn û Hesenkêfê hukum dikir. Wî pêşî di dema mîr Nûreddîn Mihemed de û paşê di dema kur û neviyên wî de kar kir. Berhema xwe jî li ser daxwaza mîr Nasreddîn Mehmûd nivîsand û pêşkêşî wî kir (Hill, 1974). Ev nîşan dide ku Cezerî endezyarekî dîwanê bû ku hem amûrên kêfê û xemlê, hem jî amûrên pratîkî ji bo mîran çêdikirin.

3. Kitêba Zanîna Amûrên Mekanîkî

3.1. Avahiya berhemê

Berhema Cezerî, ku bi kurtî wekî Kitab el-Hiyel jî tê binavkirin, ravekirina nêzî 50 amûr û makîneyan dihewîne. Ev amûr li şeş beşan hatine dabeşkirin (Hill, 1974):

• demjimêrên avê û yên bi mûmê;
• firaxên ji bo vexwarinê di civatan de;
• misînên avê û teştên ji bo destşûştinê û destnimêjê;
• kaniyên avê û amûrên muzîkî yên ku bi xwe dixebitin;
• makîneyên ji bo kişandina avê;
• amûrên cuda yên din, wek qufil û amûrên pîvandinê.

3.2. Taybetmendiya rêbaza wî

Taybetmendiya herî girîng a berhema Cezerî ew e ku ew ne tenê amûran rave dike, lê herwiha bi hûrgilî nîşan dide ka ew çawa têne çêkirin. Ji bo her amûrekê, ew materyal, pîvan, rêza berhevkirina perçeyan û awayê xebitandina wê bi gav bi gav dide, û bi xêzên rengîn nîşan dide. Donald Hill destnîşan dike ku ev cure ravekirina pratîkî di nav berhemên endezyariyê yên serdema navîn de pir kêm e, û ji ber vê yekê berhema Cezerî ji bo dîroka teknolojiyê çavkaniyeke bêhempa ye (Hill, 1974; Hill, 1996).

Cezerî bi xwe di pêşgotina xwe de dibêje ku wî ji berhemên endezyarên berê, wek Benû Mûsa û endezyarên Yewnanî, sûd wergirtiye, lê ku wî gelek amûr bi xwe pêş xistine an jî baştir kirine. Wî herwiha girîngiya ceribandin û pratîkê destnîşan kiriye.

4. Dahênanên Sereke

4.1. Demjimêra fîlê

Ya herî navdar a dahênanên Cezerî demjimêra fîlê ye. Di vê demjimêrê de, firaxeke biçûk a qulkirî di nav tankeke avê de ku di laşê fîlekî de veşartî ye, hêdî hêdî tije dibe û dadikeve. Ev dakeftin bi rêya têl û xelekan mekanîzmayên li jor dixe tevgerê: her nîv saetê gogek dikeve, fîgurên mirov û ajalan dilivin û deng derdixin. Demjimêr bi hêmanên çandên cuda tê xemilandin, wek fîlê Hindî, ejderhayên Çînî, fîgurekî bi şaşika Erebî û çûkekî. Li gorî gelek lêkolîneran, ev xemilandin dikare nîşaneya xwezaya pirçandî ya cîhana wê demê be.

4.2. Demjimêra kelehê

Demjimêreke din a mezin a Cezerî, ku jê re demjimêra kelehê tê gotin, bi bilindahiyeke ku li gorî ravekirinan nêzî sê metreyan dibû, demjimêrên rojê bi derî û fîgurên muzîkjenan nîşan dida. Ev amûr di heman demê de rêya Roj û Heyvê ya di nav burcan de jî nîşan dida (Hill, 1974).

4.3. Makîneyên avkişandinê

Ji aliyê pratîkî ve, makîneyên avkişandinê yên Cezerî girîngiyeke taybet hene. Di nav wan de pompeyeke du sîlindirî heye ku bi çerxa avê dixebite û, bi rêya mekanîzmayeke ku tevgera zivirî diguherîne tevgera pêş-û-paş, avê bilind dike. Hin lêkolîner vê mekanîzmayê wekî yek ji mînakên kevn ên vê cure veguherîna tevgerê dibînin. Herwiha Cezerî çerxên avê yên bi zincîr û bi kepçe, û amûrên ku bi hêza ajalan dixebitîn, rave kirine (Hill, 1996).

4.4. Otomat û amûrên muzîkî

Cezerî gelek otomat jî rave kirine: fîgurên ku bi hêza avê bi xwe dilivin. Mînak, keştiyeke biçûk a bi muzîkjenên mekanîkî ku di civatên mîran de li ser avê dimeşiya û muzîk lê dixist; an jî fîgura xizmetkarekî ku ji bo destnimêjê av dirijand û paşê destmal pêşkêş dikir. Ev amûr bi giranî ji bo kêf û xemla dîwanê bûn, lê ew asta bilind a zanîna mekanîkî ya wê serdemê nîşan didin.

4.5. Hêmanên teknîkî

Ji aliyê dîroka endezyariyê ve, hin hêmanên teknîkî yên ku Cezerî bi kar anîne girîng in: bikaranîna sîstematîk a valvên ku bi şamandirayê (float) dixebitin, ji bo kontrolkirina asta avê; bikaranîna diranên perçeyî (segmental gears); kalîbrekirina qulên herikîna avê ji bo pîvandina demê; û rêbazên wek hevsengkirina çerxan û bikaranîna şablonan di çêkirina perçeyan de (Hill, 1996).

5. Destnivîs û Belavbûn

Berhema Cezerî di serdema navîn de pir hat kopîkirin. Gelek destnivîsên wê îro li pirtûkxane û muzexaneyên cîhanê têne parastin, di nav de li Pirtûkxaneya Qesra Topkapiyê ya li Stenbolê, ku destnivîseke wê ya kevn lê heye. Hin rûpelên ji destnivîsên cuda jî ji hev hatine veqetandin û îro li muzexaneyên cuda yên Ewropa û Amerîkayê ne. Wêneyên rengîn ên van destnivîsan, ji bilî nirxa wan a teknîkî, wekî berhemên hunera wênesaziya Îslamî jî bi qîmet in.

Di sala 1974an de, Donald R. Hill wergera Îngilîzî ya temam a berhemê bi şîrove û xêzên ji nû ve amadekirî weşand. Ev werger îro çavkaniya sereke ya lêkolîna li ser Cezerî ye (Hill, 1974).

6. Nîqaş: Cezerî û “Robotîk”

Di gotar û belgefîlmên nûjen de, Cezerî pir caran wekî “bavê robotîkê” an “dahênerê robotên yekem” tê pêşkêşkirin. Ji aliyê akademîk ve divê ev îddîa bi baldarî werin nirxandin. Otomatên Cezerî bi rastî ji bo serdema xwe pir pêşketî bûn û hin ji wan bi rêya mekanîzmayên ku dikarin werin guhertin, tevgerên cuda pêk dianîn. Lêbelê, têgeha nûjen a “robot” bi gelemperî makîneyên ku bi senzor, bernameyên kompîturê û kontrola otomatîk dixebitin, vedihewîne. Ji ber vê yekê, berhevdana rasterast dikare bibe sedema şaşfêmkirinê.

Herwiha, otomat berî Cezerî jî hebûn; endezyarên Yewnanî yên wek Heron ê Îskenderiyeyê û endezyarên Misilman ên wek Benû Mûsa yên Bexdayê otomat rave kiribûn. Girîngiya Cezerî ne ew e ku ew “yekem” bû, lê ew e ku wî ev kevneşopî bi gelek dahênanên nû pêş xist û bi awayekî pir hûrgilî û pratîkî tomar kir (al-Hassan & Hill, 1986).

7. Mîras

Îro, navê Cezerî li Cizîr, Amed û gelek bajarên din li ser zanîngeh, dibistan û saziyan e. Di nav Kurdan de ew wekî sembola mîrasa zanistî ya herêmê tê dîtin, û ji nû ve çêkirina hin amûrên wî, wek demjimêra fîlê, li hin muzexaneyan û navendên bazirganî têne pêşandan. Ji aliyê akademîk ve, berhema wî ji bo dîroknasên teknolojiyê çavkaniyeke girîng e ku nîşan dide ka zanîna endezyariyê di serdema navîn de çawa dihat pêşxistin û neqlkirin.

8. Encam

El-Cezerî, endezyarê Cizîrê ku nêzî 25 salan di xizmeta mîrên Artûqî yên Amedê de xebitî, bi berhema xwe ya ku di sala 1206an de qedand, yek ji çavkaniyên herî girîng ên dîroka endezyariyê li dû xwe hişt. Kitêba wî nêzî 50 amûran, ji demjimêrên avê heta makîneyên avkişandinê û otomatan, bi hûrgilî û bi awayekî ku dihêle ew ji nû ve werin çêkirin, rave dike. Dahênanên wek demjimêra fîlê û hêmanên teknîkî yên wek valvên bi şamandirayê nîşana zanîna wî ya bilind in. Her çend îddîayên nûjen ên wek “bavê robotîkê” divê bi baldarî werin nirxandin jî, cihê Cezerî di dîroka teknolojiyê de zelal e: ew yek ji endezyarên herî girîng ên serdema navîn û nûnerekî mîrasa zanistî ya herêma Cizîr û Amedê ye.

Çavkanî

• al-Hassan, A. Y., & Hill, D. R. (1986). Islamic technology: An illustrated history. Cambridge University Press; UNESCO.
• Hill, D. R. (Werg.). (1974). The book of knowledge of ingenious mechanical devices (Kitāb fī ma’rifat al-ḥiyal al-handasiyya), ji hêla Ibn al-Razzāz al-Jazarī ve. D. Reidel.
• Hill, D. R. (1993). Islamic science and engineering. Edinburgh University Press.
• Hill, D. R. (1996). A history of engineering in classical and medieval times. Routledge.